Bha tòrr a’ dol ann an Glaschu a thaobh còmhdhail sheasmhach an t-seachdain seo rè COP26.
Tha gu leòr air a bhith ag ràdh nach robh ann an COP ach cop agus nach deach gu leòr a dhèanamh. Nuair a sgrìobh mi seo bha sinn fhathast a’ feitheimh ris an aonta mu dheireadh.
Ach bha COP26 math air co-dhiù aon rud – a’ taisbeanadh còmhdhail sheasmach den t-seòrsa a bhios a dhìth oirnn san àm ri teachd.
Tha an Riaghaltas ag amas air lìonra rèile na h-Alba air fad a dhì-charbonachadh ro 2035. Nì iad seo tro bhith a’ cur uèirichean dealain an àirde airson a’ mhòr-chuid de na loidhnichean ann an Alba. Ach gus an tachair sin, agus airson nam beagan loidhnichean far nach biodh sin prataigeach (Loidhne na Gàidhealtachd a Tuath, Loidhne a’ Chaoil is Loidhne na Gàidhealtachd an Iar), bithear a’ cleachdadh trèanaichean dealanach le bataraidhean agus trèanaichean hàidhdreaidein.
Clas 230 BEMU (‘Battery Electric Multiple Unit’), Crois mo Liubha, Glaschu
Bha an dà chuid trèana dhealanach agus trèana hàidhdeaidein gan taisbeanadh aig Stèisean a’ Mheadhain rè COP agus rinn iad tursan gach latha airson daoine aig COP26 airson sealltainn dhaibh mar a bha an teicneòlas ag obair.
Cha robh mi cudromach gu leòr gus cuireadh fhaighinn airson a dhol orra ach chaidh mi a-mach air safari rèile gus am faicinn.
Seo an trèana hàidhdeaidein “Hydroflex” air Cearcall Cathcart agus seo an trèana bataraidh (D-train – seann trèana tiùb Lunnainneach ’suas-chuairtichte’) ann an Crois mo Liubha.
Clas 799 (HMU – Hydrogen Multiple Unit)
Ann am meadhan a’ bhaile, bha tòrr bhusaichean dealanach rim faicinn, a’ gabhail a-steach busaichean shuttle gu COP26 agus am bus eadar na stèiseanan uile. Chaidh mi air a bhus eadar Stèisean a’ Mheadhain agus Stèisean Sràid na Banrighinn agus bha e samhach, luath is spaideil.
Tha e math adhartas fhaicinn. Thathar a’ dealanachadh loidhne Chille Bhrìde an Ear an-dràsta fhèin is tha an Riaghaltas dìreach air aontachadh loidhne Barrheid a dhealanachadh cuideachd. Agus tha busaichean dealanach air fàs gu math cumanta sa bhaile a-nis cuideachd. Thòisich busaichean dealanach aig First Bus gu Milton bho chionn cha mhòr dà bhliadhna agus sna beagan sheachdainean a dh’fhalbh tha iad air fàs tòrr nas cumanta le tòrr aca a-nis aig companaidh busaichean McGills ann an Glaschu is Schd Rinn Friù.
B’ fheàrr leam gun robh adhartas cho mòr is cho luath seo ga dhèanamh air a h-uile rud eile sa cho-labhairt!
Each week we publish the text of our Gaelic Word of the Week podcast here with added facts, figures and photos for Gaelic learners who want to learn a little about the language and about the Scottish Parliament – Pàrlamaid na h-Alba. This week our word is Cothrom na Fèinne – a fair chance or fair … Leugh an corr de Gaelic Word of the Week – Cothrom na Fèinne – a fair chance
Bha ceangal ann eadar Hiort agus na Feachdan aig àm a’ Chogaidh Mhòir, mar a chunnaic sinn, le stèisean-siognail an nèibhidh 1915-19, agus bha fiù ‘s ionnsaigh le U-Boot ann an 1918, a rinn cròn mòr air an stèisean agus gu ìre air cuid-seilbhe muinntir an eilein. Ach cha robh uidh idir aig am MOD ann an Hiort anns an Dàrna Cogaidh agus cha b’ ann ach sna leth-cheudan, tron Chogadh Fhuar, a thàinig an t-arm gus stèisean eile a thogail – an turas seo stèisean-radar gus na rocaidean bhon rainse ùr ann an Uibhist a Deas a thracadh. Tha iad anns an eilean a-nis o chionn 1957. Agus tha ceangal Seaboard ann – cò eile a bha an sas anns a’ chiad ìre-thogail ach Geordie Oliver againn fhein, aig an àm sin a’ dèanamh greis san RAF!
Bhon a’ chiad champa shimplidh, is iad a’ cleachdadh na h-eaglais mar sheòmar-bidh agus thaigh-dealbh, bha iomadh leasachadh ann, gu h-àraidh sna trì-ficheadan. An ceann ùine dh’fhàs e gu bhith na ionad steidhichte leis a h-uile goireas, fiù ‘s taigh-seinnse beag air a bheil The Puff Inn. A-nis tha iad dìreach ga ath-thogail ann an cruth nas fheagarraiche dhan eilean, togalaichean ìosal le còmhdach fiodha agus mullaichean sgratha, agus stuth-togail is uidheam gan toirt air tìr le soithichean-landaidh, mar aig an toiseach. Tha raon-laighe heileacoptair ann cuideachd a-nis. San eadar-àm ‘s e QinetiQ, fo-chùmhnantair ùghdarraichte den MOD, a bhios a’ ruith an ionaid.
Tha an làrach air mhàl fad-ùineach dhan arm bho Urras Nàiseanta na h-Alba, aig a bheil na h-eileanan o chionn 1957, agus tha an com-pàirteachas seo annabarrach feumail dhan Urras. Bidh taic leis an obair aca ri fhaighinn, co-chleachadh nan goireasan (m.e. dealan is cian-chonaltradh, còmhdhail, an t-ionad-slàinte – agus am Puff Inn) agus bidh iad a’ co-roinn cuid mhòr de na cosgaisean. Tha an t-Urras ag obair bho sheann taigh a’ mhinisteir, ri taobh na h-eaglais agus bho sheann taigh no dhà san t-sràid. Is obair an Urrais a bhith a’ coimhead às dèidh an dà chuid an dualchas eachdraidheil agus an àrainneachd. ‘S e Làrach Dualchas na Cruinne dùbailte a th’ anns na h-eileanan Hiortach.
Agus bidh luchd-saidheans ann gu cunbhalach, sa mhòr-chuid gus na caoraich Shòthaigh a sgrùdadh. Tha na caoraich seo air feadh an eilein, agus ‘s ann gu tur fiadhain a tha iad. Cha bhithear gam biadhachadh no gan rùsgadh. Tha iad uabhasach brèagha, nas lugha agus nas caoile na an co-oghaichean air an tìr-mhòr, agus a’ mhòr-chuid donn, dorch no soilleir. Ach chan e an fheadhainn seo a bha aig na Hiortaich – chaidh na caoraich bheannach (Hebrideans) acasan a reic leis an riaghaltas mar lach ri cosgais na h-imrich. Chaidh na caoraich fhiadhain Shòthaigh a thoirt a Hiort às dèidh an fhalamhachaidh, gus an fhàs-bheatha a cumail sìos airson nan eun beaga eileanach, anns an robh ùidh mhòr aig an t-sealbhadair ùr, Diuc Dhùn Phrìs. Bha fiù ‘s aige ri cuid de dh’fhir nan creagan a thoirt air ais gus na caorach a thogail bho chas-chreagan Shòthaigh gu Hiort (cothrom-tillidh sealach a chòrd riuthasan gu mòr, a rèir coltais).
Tha dà bheathach sònraichte eile ann an Hiort, nach eil ri lorg ann an àite sam bith eile – an dreathan donn Hiortach agus an luch Hiortach, an dà chuid nas motha na am bràithrean air an tìr mhòr. Bha sinn fìor thoilichte dreathann donn fhaicinn, ach dh’fhàn na luchan am falach. (Bha ar ceapairean-càise sàbhailte!)
Last month we saw how the last St Kildans left in 1930. Nowadays no one lives on the island but the staff of a small army base, a few others who work for the National Trust, and the occasional visiting scientist.
There was a link between the island and the Forces in World War I, with the navy signal-station there 1915-19, and there was even a U-Boot attack which badly damaged the station and some of the islanders’ property. But the MOD had no interest in St Kilda during World War 2, and it wasn’t until the 1950s and the Cold War that the army came back to build another base, this time a radar tracking station for the new rocket range in South Uist. They’ve been on the island now since 1957. And there’s even a Seaboard link – who should be involved in that first building phase but our own Geordie Oliver, who was doing a stint in the RAF at the time!
From that first very simple camp, with the soldiers using the old church as a dining-room and cinema, there have been various developments in the base, particularly in the 1960s. Over time it has grown into a permanent base with every facility, even its own wee pub called the Puff Inn. Now they are just re-building it in a form more appropriate to its island setting, low buildings with wood cladding and turf roofs, the building materials and equipment, as ever, brought in by landing-craft. There’s a helicopter landing-pad today too. In the meantime it’s the MOD-approved sub-contractor QinetiQ who are running the base.
The army has the site on long-term lease from the National Trust for Scotland, who’ve owned the archipelago since 1957, and this partnership has proved extremely useful for the Trust. They get help with their work, share the use of the facilities (e.g. electricity and telecommunications, transport, the medical unit – and the Puff Inn), and also share many of the general costs. The Trust works out of the Old Manse, beside the church, and a couple of the restored Village houses. The Trust’s job is to look after both the historical heritage and the natural one. The St Kilda archipelago is a double World Heritage Site.
And there are also scientists who regularly visit the islands, mainly to study the Soay sheep. These sheep live all over Hirta, and are completely wild. They’re neither fed nor shorn. They’re really pretty animals, smaller and slimmer than their mainland cousins, and most of them are brown, either dark or light. But they’re not the ones that were kept by the St Kildans themselves – these were Hebridean sheep, not Soays, and were sold by the government to help offset the cost of the 1930 move. The wild Soay sheep were brought over from the island of Soay after the evacuation to help keep down the vegetation for the sake of the small birds of the islands, which were of great interest to the new owner, the Earl of Dumfries. He even had to bring back some of the cragsmen to lift the sheep off Soay’s steep precipices and bring them over to Hirta (a very welcome if temporary return for the men, by all accounts).
There are two other animals peculiar to Hirta – the St Kilda wren and the St Kilda mouse, both larger than their mainland counterparts. We were delighted to see a wren, but the mice stayed hidden. (So our cheese sandwiches were safe!)
I can’t close without mentioning the famous birds of these cliffs and stacks. They’re around you all the time on Hirta itself, soaring high or swooping straight down into the sea, but on the way back to the mainland our boat took a trip of a good hour around the island of Boreray and its neighbouring sea-stacks Stac an Armin and Stac Lì, and that was absolutely breathtaking. Thousands upon thousands of fulmars, gannets and skuas (also known as “bonxies”), and the highest sea-cliffs in Britain, at times disappearing into the swirling clouds. The skies were full of birds and so were the cliffs, their calls filling the air over the sound of the waves crashing on the rock – impossible to imagine without experiencing it. Unfortunately the puffins had already left, but there was more than enough to see without them. Hard to believe that the St Kildans actually climbed all the way up to the tops of these black stacks, dive-bombed by birds, buffeted by winds, and the raging seas and sharp rocks far, far below! And there are wild sheep on Boreray too, as skilful on the precipitous, almost vertical slopes as the cragsmen themselves. Sights too vivid to forget!
For me the sea-trip, the long day (3 hours each way from Leverburgh in Harris, 4 ½ hours on Hirta, and another hour at the stacks) and the price (over £200 per person) were definitely worth it to see all we did. It’s something most people only do once, or indeed only dream of. A very special place indeed, and a unique experience. Highly recommended!
Are you learning Gaelic or interested in Gaelic? Would you like to make your voice heard in the Scottish Parliament? If so, why not come along to our session being held as part of Seachdain na Gàidhlig – Edinburgh’s Gaelic Festival which is taking place on November 12th from 2:00 pm – 3:30 pm The session aims … Leugh an corr de Change the world through Gaelic! Session for Gaelic learners 12/11/2021
A bheil thu airson an saoghal atharrachadh tro mheadhan na Gàidhlig? Bidh sinn a’ cumail seisean a sheallas dhut mar a nì thu sin mar phàirt de Sheachdain na Gàidhlig 2021 – Fèis Ghàidhlig Dhùn Èideann – nas fhaide air adhart an t-seachdain seo. Seallaidh an seisean seo mar as urrainn dhut do ghuth a … Leugh an corr de Atharraich an Saoghal tro mheadhan na Gàidhlig! Tachartas 12/11/2021
Bidh fios aig daoine a tha a’ leughadh a’ bhloga seo gu tric gu bheil mi uamhasach deidheil air busaichean-tràilidh (trolleybuses).
’S e a th’ ann am bus-tràilidh ach bus dealanach a tha a’ ruith air dealain bho uèirean. B’ àbhaist dhaibh a bhith gu math cumanta san RA, a’ gabhail a-staigh siostaman ann an Glaschu, Caerdydd, Beal Feirste, Lunnainn agus tòrr shiostaman ann am meadhan agus thaobh a tuath Shasainn.
Ged nach eil siostam sam bith air fhàgail an seo a-nis, tha iad fhathast gu math cumanta ann am meadhan agus taobh an ear na h-Eòrpa.
Tha busaichean-tràilidh nas uine na busaichean dealanach àbhaisteach oir chan fheum iad bataraidhean troma.
Ach dè th’ ann an làraichean-tràilidh?
Anns a’ Ghearmailt, tha deuchainn a’ dol air adhart air làraidhean-tràilidh. ’S e a th’ annta ach làraidhean a tha a’ ruith air uèirean os cionn nan rathaidean-mòra. Is urrainn dhaibh ruith air an dealan agus bataraidhean a teàirrdseadh cuideachd.
Seo bhideo a rinn an YouTubaiche Tom Scott mun chuspair.
Tha mi an dòchas gun obraich an deuchainn seo agus gum faic sinn làraichean dealanach den t-seòrsa seo – agus gu dearbha busaichean-tràilidh an seo ann na Alba ann an ùine nach bi fada.
Each week we publish the text of our Gaelic Word of the Week podcast here with added facts, figures and photos for Gaelic learners who want to learn a little about the language and about the Scottish Parliament – Pàrlamaid na h-Alba. This week our word is Cothromachadh Carboin – net zero. At the moment the … Leugh an corr de Gaelic Word of the Week – Net Zero – Cothromachadh Carboin
Tha tòrr dhaoine air a bhith ag ràdh air na meadhanan sòisealta na bu toil leotha fhaicinn bho ChOP26. Seo na beachdan agam air na ceuman còmhdhail a bu toil leam fhaicinn.
Sa bhad:
Stad air togail rathaidean ùra
Casg air tursan-adhair taobh a-staigh na RA (ach a-mhàin do sgìrean dùthchail far a bheil feum air a leithid – m.e Eileanan na h-Alba, na h-Eileanan Scilly)
Còmhdhail ceangailte – siostam coltach ri Oyster do mhòr-sgìre Ghlaschu/meadhan na h-Alba air fad no is dòcha do dh’Alba air fad. Siostam le cosgaisean nas ìsle, cap laitheil is seachdaineil air na chosgas tu, agus seo a’ gabhail a-steach companaidh bus/rèile/subway/trama/aithisg ann.
Ath-leasachadh air fàraidhean airson tursan rèile fada gus am bi iad nas fhasa a thugsinn agus nas saoire
Stad air taic stàite sam bith do charbadan rathaid fèin-obrachail (autonomous vehicles) agus airgead a chur ri tramaichean, trèanaichean, busaichean agus teicneòlasan eile a tha air an dearbhadh mar-thà.
Bruach Thuaidh air loidhne nan Crìochan – tha an t-àm ann airson tòrr ath-fhosglaidhean eile!
Sa mheanan-ùine:
Casg air bhanaichean lìbhrigidh diosail agus bhanaichean dealanach nan àite
Prògram fosglaidhean/ath-fhosglaidhean rathaidean-iarainn gus beàrnan san lìonra rèile nàiseanta a lìonadh (Cill Rìmhinn, Waverley Route gu Carlisle, Ceangail Reile Port-adhairt Ghlaschu, Ceann Phàdraig agu Baile nam Frisealach) agus gus daoine fhaighinn às na càraichean aca
A’ dèanamh siostam meatro do mhòr-sgìre Ghlaschu coltach ris an London Overground a’ cleachdadh nan loidhnichean a th’ ann mar-thà le trac dùbhailte air gach meur-loidhne san sgìre agus *co-dhiù* 4 trèana gach uair air gach loidhne gus nach bi feum aig daoine air clàr-ama.
Busaichean a bhith air an riaghaladh gu teann leis an roinn phoblaich (mar a tha iad ann an Lunnainn) no leis an roinn phoblaich (mar a tha iad ann an Dùn Èideann/Èirinn a Tuath) gus an gabh an ceangal ri dòighean siubhail eile agus gum bi iad air an ruith airson maith a’ phobaill is na h-àrainneachd seach airson prothaid.
Siostam thràmaichean do Ghlaschu agus leudachadh mòr air siostam Dhùn Èideann
(“Nach bruidhinn sinn mu dheidhinn Sabhal Mòr Ostaig, Colaiste Ghàidhlig na h-Alba, ann an Uidsianàguidsidh – cànan Okinawa.”)
At Guthan nan Eilean we centre our Gaelic attention on the Hebridean islands where the language is still most widely spoken, while reaching out to a worldwide community of interest. We believe this provides a firmly grounded platform, rooted in day-to-day vernacular practice, on which to build links and relationships with other linguistic communities who may be facing similar challenges, transcending nationally drawn boundaries of frequently debatable relevance or disputed authority for those who actually speak the languages in question.
So we’re delighted now to add Okinawan – another island language at apparent risk of societal desuetude – to our list of Other Tongues in which our films have been re-purposed. Here, Tomoko Arakaki of the Okinawa Christian University has provided a fresh voiceover for our short documentary film about Sabhal Mòr Ostaig. This was first made in Gaelic and English for Series 2 Generations, with a Breton version following more recently. It’s a source of pleasure and encouragement to us to make this concrete and practical new link across seas and continents, with a view to sharing news and ideas in a manner as suggested, for example, in the “Two Lands Many Languages” film which was shot mainly in Meghalaya during the International Year of Indigenous Languages.
Hebridean communities have functioned bilingually for generations, with the balance only tipping drastically in a majoritised monocultural direction within the living memory of current residents – an experience commonly shared in similar contexts across the world. If Island Voices has anything to offer in terms of redressing that imbalance, we’re more than happy to share lessons from our Gaelic work with others.
Producing an accompanying Clilstore transcript – at https://multidict.net/cs/9722 – presented various challenges, not least the lack of an appropriate online dictionary for Okinawan. Fortunately, Caoimhín Ó Donnaíle at SMO has already been putting his mind to this issue in relation to the “Mediating Multilingualism” project led by the UHI Language Sciences Institute. We can look forward to extending his “Custom Wordlist” approach beyond Okinawan to Indian and Jamaican languages in the near future. Watch this space!
Fad iomadh bliadhna, bha luchd-iomairt na rèile anns a’ Chuimrigh mì-thoilichte nach robh trèana dhealanach sam bith san dùthaich. Tha seo a-nis air atharrachadh le loidhne costa a deas na Cuimrigh a-nis air a dhealanachadh bho Chaerdydd chun na crìch le Sasainn agus le planaichean mòra gus na loidhnichean sna glinn a dhealanachadh cuideachd.
Agus mur a robh sin uile math gu leòr, tha an London Underground gu bhith a’ ruigsinn Sir Gaerfyrddin/Siorrachd Carmarthen a dh’aigthhearr. Seadh, Siorrachd Carmarthen!
Chan eil Transport for London gu bhith a’ leudachadh an Northern Line dhan Chuimrigh no dad mar sin, ach tha e coltach gum bi cothrom aig daoine a dhol air trèana tiùb an sin co-dhiù ann an ùine nach bi ro fhada.
Bidh fios aig leughadairean a’ bhloga seo gu bheil mi gu math deidheil air London Transport 1938 stock. Às dèidh beatha-obrach fada ann an Lunnainn, bha dàrna beatha aca ann an Eilean Wight eadar 1989 agus 2021.
Trèana 1938 Stock (BR Clas 483, Sandown, Isle of Wight)
Nuair a chaidh na trèanaichean a-mach à seirbheis às dèidh 80 bliadhna de sheirbheis na bu thràithe am-bliadhna, chaidh a mhòr-chuid aca a ghleidheadh agus tha dà sheata gu bhith a’ dol gu Rathad-iarainn Llanelli agus Mynydd Mawr. Tha iad gu bhith air an sgeadachadh agus tha dùil aig an loidhne a bhith gan ruith a’ cleachdadh cumhachd bho bhataraidhean.
’S e loidhne ghlèidhte gu math ùr is gu math lèirsinneach a th’ anns an Llanelli is Mynydd Mawr agus feumaidh mi a dhol ann latha de na làithean!
Agus chan ann a-mhàin anns a’ cheann a deas a bhios trèanaichean tiùb a’ dol – tha trèanaichean tiùb suas-chuairtiche (upcycled) gu bhith a’ ruith air an loidhne eadar Wrecsam agus Bidston cuideachd. Chaidh na ceudan de thrèanaichean D-stock bhon District Line a cheannach agus a sgeadachadh leis a’ chompanaidh VivaRail airson cleachdadh air an lìonra nàiseanta – dòigh shaor, uaine gus barrachd trèanaichean fhaighinn.
D-tràin (Seann D-stock bhon Undergound) air deuchainn, Bo’ness
Tha na trèanichean rim faighinn ann an cruth diosail, dealanach no hybrid agus tha an fheadhainn sa Chuimrigh gu bhith hybrid. Bidh feadhann dealanach a’ ruith nan seirbheisean rèile ùra ann an Eilean Wight bhon ath-mhìos cuideachd.