Gach bliadhna, thèid mi air safari rèile eadar an Nollaig agus a’ Bliadhna Ùr. Am-bliadhna, tha mi a’ dol a lorg big game aig gala diosail an Severn Valley Railway ann an Warwickshire.
Cho-dhùin mi a dhol ann a chionn ’s nach robh mi aig an rathad-iarainn roimhe agus a chionn’s gum bi locothan dìosail mòra ann – Deltic agus Peak (Clas 46) am measg eile. A bharrachd air sin, tha e a’ toirt dhomh leisgeul a dhol air a’ Chadalaiche – an Caledonian Sleeper – gu Birmingham, seirbheis a thòisich aig toiseach 2026.
Deltic ann an Inbhir Theòrsa
Tha an SVR a’ ruith eadar Kidderminster agus Bridgnorth le ceangal ann ris an lìonra nàiseanta agus Kidderminster. Tha e air aon de na rathaidean-iarainn glèidhte as fhaide (c14 mìle) agus as clùitiche ann an Sasainn.
Tha rèile-beinne ainmeil ann am Bridgenorth cuideachd agus tha mi airson sin fhaicinn cuideachd.
Thug mi sùil air duilleag Wiki Kidderminster feuch an robh rud sam bith ri fhaicinn no ri dhèanamh ann no an robh eachdraidh inntinneach aig a’ bhaile. Às dèidh dhomh a leughadh, tha e coltach nach eil dad inntinneach, cudromach no eachdraidheil mun bhaile idir. Feumaidh gur e Eaglais Bhreac Shasainn a th’ ann!
A’ bruidhinn air bailtean gun tur, bidh agam ri dhol gu Dail Mhòr gus an Cadalaiche a ghlacadh gu deas. ‘S e Cadalaiche na Gàidhealtachd a-mhàin a tha a’ dol gu Birmingham agus mar sin, ma tha thu ag iarraidh a dol eadar Glaschu is Birmingham, feumaidh tu a dhol air bòrd ann an stèisean eile nas fhaide a tuath. ’S e Sruighlea no an Dail Mhòr as fhaisg agus as fhasa. Cha robh rùm sam bith air fhàgail ann an Sruighlea air an t-slighe ann agus bha e tòrr na bu daoire air an t-slighe air ais is mar sin, tha mi a’ dol ann taobh na Dalach Mòire.*
Tha An Dail Mhòr daonnan a’ toirt orm gaireachdainn mar thoradh air ainm. Nuair a chaidh soidhnichean Gàidhlig a chur suas air loidhine na Gàidhealtachd an iar an tòiseach anns na 90an, ‘s e Dail Mhoire a bh’ air. An uair sin, dh’atharraich Ainmean-àite na h-Alba an t-ainm dhan Dail Mhòr nuair a chaidh na soidhichean ùrachadh. Bha an co-dhùnadh stèidhichte air rannsachadh air tùs an ainm ach ma bha thu riamh faisg air stèisean Dail Mhòr (a tha air iomall Bruach Chluaidh ann an àite garbh am measg flataichean high rise) bidh fios agad nach eil coltas naomh air an àite idir! Gu dearbha, ’s e an seòrsa àite a th’ ann far nach biodh tu airson a bhith nad shuidhe a’ feitheamh ri trèana caidil anmoch air oidhche dhorcha fhuar mar a bhios mi fhèin a dh’aithghearr!
Duilich do bhròinean/bròineag sam bith a tha a’ leughadh seo san Eaglais Bhric!
Alasdair
* Cha bhi an aon trèan a’ dol tron Dàil Mhòr agus Sruighlea. Tha aon mheur den trèana a’ tighinn às a’ Ghearasdan, le meur eile a’ tighinn a’ Inbhir Nis agus meur eile à Obar Dheathainn. Bidh iad a’ tighinn còmhla ann an D.È agus an uair sin a’ dol sìos gu Lunnainn mar aon trèana. Bha rùm air an trèana às a’ Ghearasdan ach chan ann air an trèana à Inbhir Nis.
Rè àm a’ ghlasaidh-sluaigh bho chionn 5 bliadhna no mar sin, bha mi an dùil sreath de bhlogaichean a sgrìobhadh mu na rathaidean-iarainn ann am Ibrox is Baile a’ Ghobhainn. Tha mi a’ fuireach faisg air an sgìre agus choisich mi ann gu math tric air na cuairtean-làitheil agam, gu h-àraid leis gun robhar a’ dèanamh deuchainnean air trèanaichean ùra an t-Subway aig an àm.
Trèanaichean ùra air trac deuchainn an t-subway, Ibrox 2023. A’ coimhead gu tuath bho Dhraibh Edmiston
Aig a’ cheann-thall, bha mi cho trang le obair agus le bhith a’ cuideachadh mo nighean le obair sgoile is nach robh cothrom agam cus a sgrìobhadh agus leis an fhìrinn innse, bha “an cù dubh” – trom-inntinn – a’ cur orm cuideachd aig an àm. Mar sin, cha do sgrìobh mi aig a’ cheann thall ach aon phost mu thramaichean smùid Bhaile a’ Ghobhainn.
Ach cheannaich mi seann iris no dhà de Scottish Transport agus seann mhapa de Bhaile a’ Ghobhainn bho 1909 agus chuir mi grunn teachdaireachdan suas air buidhnean Facebook coimhearsnachd ann am Baile a’ Ghobhainn. Agus Disathairne sa chaidh, chaidh mi gu Taigh-tasgaidh Rathaidean-iarainn na h-Alba ann am Bo’ness gus dealbh a thogail a chuideachadh mi gus crìoch a chur air a’ phost bloga mu dheireadh thall!
Tron ghlasadh-sìos, bhithinn a’ coiseachd suas is sìos Helen Street, a’ coimhead eadar na h-ionadan gnìomhachais feuch am faighinn sgeul air na trèanaichean ùra agus iad a’ gluasad!
Uaireannan chunnaic mi na seann trèanaichean cuideachd!
Chan fhaicear trèanaichean Subway Ghlaschu os cionn na talmhainn cho tric sin – ach bha cothroman air leth ann eadar 2020 agus 2024 nuair a bhathar a’ dèanamh deuchainnean air na trèanaichean subway ùra.
Rinn iad deuchainnean air na trèanaichean air trac deuchainn an t-subway, eadar an depot sa Bhroomloan agus seada ùr faisg air an rathad-iarainn mòr eadar Glaschu is Pàislig.
Trac deuchainn an t-subway bhon drochaid air Draibh Edmiston, 2008
Chaidh an trac seo a chur air dòigh an tòiseach aig deireadh nan 1970an gus deuchainnean a dhèanamh air na trèanaichean ùra nuair a chaidh an siostam ùrachadh eadar 1977 agus 1980. Nuair a bha mi a’ fuireach san sgìre an toiseach, cha robh e ga chleachdadh tuilleadh, mar a chithear bhon dealbhan seo a thog mi bho chionn 17 bliadhna.
Chithear an t-eadar-dhealachadh leis an dealbh seo bho 2021.
Sealladh bhon aon drochaid, 2021Chithear trac deuchainn an subway san latha an-diugh an seo.
Ach chan ann leis an fho-thalamh a bha an loidhne seo bho thùs, agus gu dearbh, bha e ann mus robh an subway fiù ’s ann! Eadar 1868 agus 1966 bha rathad-iarainn àbhaisteach ann. B’ e seo meur-loidhne Bhaile a’ Ghobhainn a chaidh a thogail mar phàirt de Cho-rathaid-iarainn Ghlaschu is Phàislig.*
Bha an loidhne seo gu math goirid, mu mhìle a dh’fhaide eadar ceann-rèile ann an Ibrox (Ibrox East agus Ibrox West) agus Baile a’ Ghobhainn le dà stèisean – Ibrox agus Baile a’ Ghobhainn – agus grunn taobh-loidhnichean a’ frithealadh diofar ghnìomhachasan.
Seo mapa den loidhne:
Cha robh stèisean Bhaile a’ Ghobhainn ro shoirbheachail a thaobh luchd-siubhail. ‘S e an duilgheadas a bu mhotha a bh’ ann gun deach fhosgladh dìreach beagan bhliadhnaichean mus deach tramaichean agus am fo-thalamh a thogail. Bha an dà chuid a’ toirt seachad slighe nas dìriche do mheadhan a’ bhaile air cosgais na b’ ìsle.
A rèir wikipedia, bha stèisean Baile a’ Ghobhainn dùinte do luchd-siubhail eadar 1 Iuchar 1875 and 1 Màrt 1880, eadar an Giblean 1899 agus an Cèitean 1902, agus eadar an Cèitean 1906 agus am Faoilleach 1911. Dhùin i do sheirbheisean luchd-siubhail mu dheireadh air 9 Cèitean 1921.
A dh’aindeoin sin, bha an loidhne na bu shoirbheachaile airson seibheisean bathar agus mhair stèisean Bhaile a’ Ghobhainn mar stèisean bathair gu 1966. Bha an loidhne a’ frithealadh grunn diofar ionadan gnìomhachais. Nam measg, bha gàradh-iarainn Fairfield agus bha ceangal rèile eadar Fairfield’s agus an stèisean. Bhiodh einnsein beag dealanach a’ ruith air Rathad Bhaile a’ Ghobhainn air an t-slighe trama eadar an gàrradh-iarainn agus an stèisean. Tha dealbhan de stèisean Bhaile a’ Ghobainn gu math tearc. Lorg mi an dealbh seo agus chuir mi tro AI e gus a dhènamh na bu shoilleire. Chithear loco Fairfields san dealbh.
Seo e às dèidh beagan obair sgeadachaidh:
Tha an loco beag seo a-nis air a ghleidheadh ann an Taigh-tasgaidh nan Rathaidean-iarainn Albannach ann am Bo’ness agus chaidh mi ann gus fhaicinn bho chionn beagan làithean.
Chan eil e furasta obrachadh a-mach dìreach far an robh an stèisean leis gu bheil an sgìre air atharrachadh an uiread bhon uair sin. Ach a’ cleachdadh seann dealbhan, tha e follaiseach gun robh e ri taobh Rathad Bhaile a’ Ghobhainn faisg air Crois Bhaile a’ Ghobhainn.
Chithear far an robh cinn nan àrd-ùrlaran air a’ mhapa seo. ‘S e an loidhne a tha a’ leantainn air adhart dhan iar-deas an t-slighe trama gu Fairfields a bhiodh an loco beag dealanach a’ cleachdadh airson a dhol air an rathad.
Làrach àrd-ùrlaran an stèisean an-diugh
San dealbh seo, chithear an aon tùr air talla na h-eaglais sa chithear san dealbh gu h-àrd. Tha stèisean bus agus an t-slighe a-steach ùr dhan stèisean subway a chaidh a thogail sna 1970an air an làraich a-nis agus chaidh rathad a thogail a tha a’ dol tarsaing air an làraich bho iar gu ear bhon uair sin (Sràid Ghoillspidh).
Chithear cho mòr ’s a bha stèiean bathair Bhaile a’ Ghobhainn bho na dealbhan adhair seo a fhuair mi air urbanglasgow:
Ach ged a tha àrd-ùrlaran an stèisean air falbh a-nis, tha tòrr de na toglaichean agus tòrr den bun-structar ceangaitle ris fhathast ann agus fhathast ga cleachdadh airson rathaidean-iarainn ach leis an t-subway. seach leis an rathad-iarainn nàiseanta.
San t-seann subway, cha robh ceangal rèile ann eadar na tunailean agus an t-uachdar agus airson trèanaichean a thoirt a-mach às na tunailean, bha iad air an togail bhon trac le crann. Chan e siostam ciallachach no èifeachdach. Mar sin, aig deireadh nan 1970an nuair a bhathar ag ath-thogail an t-subway, chaidh rampaichean a thogail gus na trèanaichean a thoirt a-mach is a-steach do na tunailean agus chaidh depot a thogail os cionn na talmhainn a tha a’ cleachdadh tòrr den làraich aig seann stèisean Bhaile a’ Ghobhainn.
Abair sgeulachd! Rathad-iarainn a chaidh a thogail ach a dhùin, a chaidh ath-fhosgladh mar phàirt de ath-nuadhachadh an t-subway fichead bliadhna às dèidh sin agus a bha sàmhach airson 40 bliadhna, a bha gu math trang airson 3 no 4 bliadhna airson trèanaichean ùra bho chionn ghoirid agus a tha a-nis sàmhach a-rithist!
Bidh e inntinneach faicinn dè thachras le meur loidhne Bhaile a’ Ghobhainn a-nis.
Alasdair
*Tha co-rathad-iarainn no joint railway a’ ciallachadh rathad-iarainn a tha air a ruith le còrr is aon chompanaidh. Tha tòrr co-rathaidean-iarainn ainmeil ann, leithid an Somerset and Dorest Joint Railway. Bha Co-rathad-iarainn Ghlaschu is Phàislig air a ruith leis a’ Chaledonian agus an Glasgow is South Western.
Ann an 1960, chaidh an trèana smùid mu dheireadh a thogail airson lìonra rèile Bhreatainn – an Evening Star. Ochd bliadhna às dèidh sin, ruith an trèana smùid mu dheireadh aig BR.
Tha linn nan dìosalan a-nis a’ tighinn gu crìch cuideachd. Ann am beagan bhliadhnaichean, tha a h-uile coltas ann nach bi ach trèanaichean dealanach againn.
Saoilidh mi gu bheil sinn a-nis air 1960 a ruigsinn ann an sgeulachdan nan dìosalan agus nach tèid an còrr a thogail, ged a bhios iad againn fad iomadh bliadhna fhathast.
Dh’fhaodte gun tèid beagan trèanaichean dà-mhodhach a thogail fhathast a bhios dealanach agus le einnsein dìosail cuideachd – ach le cho luath ’s a tha an teicneòlas a’ tighinn air adhart, chan eil e idir cinnteach gum bi feum orra ro fhada.
Dh’fhoillsich an Riaghaltas gun deach trèanaichean dealanach dà-mhodhach ùr a cheannach airson Trans Pennine Express bho chionn ghoirid. Seo sgeulachd a’ BhBC mu na trèanaichean ùra. Bidh an dà chuid pantografan agus bataraidhean aig na trèanaichean spaideil ùra seo agus cha bhi einnseanan dìosail aca idir.
Dealbh aig Alstom air a’ choltas a dh’fhaodadh a bhith air na trèanaichean ùra
Tha Riaghaltas na h-Alba agus Riaghaltas Bhreatainn air a bhith ag amas air lìonra beag-carboin fad greis a-nis ach bha aon rud a’ cur bacadh orra – cho daor ’s a tha e uèirean dealain a chur an àird.
Tha iad an dòchas a-nis gun lìon na trèanaichean ùra le bataraidhean na beàrnan far nach eil loidhnichean dealain ann. Togaidh iad iad teàirrds fon na uèirean agus ruithidh iad air na bataraidhean ann an àiteachan eile.
Thathar air deuchainnean a dhèanamh air trèanaichean bataraidh sna beagan bhliadhnaichean mu dheireadh agus tha iad a-nis a’ ruith seirbheisean air pàirt de loidhne a tuath aig Merseyrail, agus meur-loidhne Greenford ann an Lunnainn (GWR). ’S e a th’ annta seo uile, ge-tà ach meur-loidhnichean goirid le trèanaichean gu math slaodach.
Gu ruige seo, cha robh an teicneòlas math gu leòr airson seirbheisean fada luath air a’ phrìomh loidhne. Tha an teicneòlas a’ sìor dhol am feabhas, ge-tà agus bidh na bataraidhean a’ lìonadh nas sgiobalta agus bidh na trèanaichean a’ dol nas fhaide is nas luaithe na bha agus tha iad a-nis comasach air seirbheisean prìomh loidhne a ruith.
Ged nach do dh’òrdaich ScotRail trèanaichean bataraidh dealanach fhathast, tha Còmhdhail Alba trang a’ dealanachadh loidhnichean ann am Fìobh agus loidhne nan Crìochan air an son. Is e dealanachadh breac no partial electrificaton a chanar ri seo. Thèid uèirichean a chur suas ach cha bhi an loidhne air fad air a dhealanachadh agus bidh na trèanaichean a ruith air bataraidhean eadar na uèirean.
’S e deagh naidheachd a tha seo gun teagamh – ach tha e a’ togail ceist no dhà.
Sa chiad dol a-mach, tha eagal air cuid gun cuir seo bacadh air a bhith a’ cur uèirean dealain suas agus air a bhith a’ lìonadh bheàrnan air an lìonra far am biodh uèirean feumail.
Tha e nas saoire a bhith a’ cleachdadh bhataraidhean an àite a bhith a’ dealanachadh nan loidhnichean ach chan eil e buileach cho uaine; agus nas cudromaiche chan eil bataraidhean freagarrach airson trèanaichean bathair fhathast. Tha trèanaichean bathair gu tric tòrr nas truime agus chan eil bataraidhean air an ìre sin a ruigsinn fhathast. A bharrachd air sin, aig an àm seo co-dhiù, tha trèanaichean bataraidh tòrr nas daoire na trèanaichean a tha a’ cleachdadh uèirean agus às dèidh greis, bidh an Riaghaltas air barrachd a chosg air trèanaichean bataraidh na bhiodh e air cosg gus na uèirean a chur suas agus gus trèanaichean dealanach àbhaisteach a cheannach.
Tha ceist ann cuideachd mu loidhnichean fada a tha fad air falbh bho dhealanachadh sam bith. Seo loidhnichean mar Loidhne na Gàidhealtachd an Iar, Loidhne a’ Chaoil agus Loidhne a’ Chinn a Tuath. Chan eil bataraidhean comasach na seirbheisean seo a ruith fhathast. Agus tha na trèanaichean air na loidhnichean seo uile gu math sean a-nis – chaidh an togail aig meadhan/deireadh nan 80an agus tha iad feumach air ùrachadh ach chan eil planaichean aig an Riaghaltas gus trèanaichean ùra fhaighinn fhathast.
Saoil am bi teicneòlas nam bataraidhean nas fheàrr mus tuit na 156s agus 158s air a’ Ghàidhealtachd às an cèile no am bi aig an riaghaltas ri trèanaichean dà-mhodhach le bataraidhean agus einnsean dìosail a cheannaich san eadar-àma?
Clas 158 aig Georgemas, Loidhne a’ Chinn a Tuath – dè cho fada ’s a mhaireas na seann ghaisgich seo?
Bhathar a’ moladh trèanaichean haidridein airson nan loidhnichean seo uair, ach ann an deuchainnean tha trèanaichean haidridean air a bhith gu math cosgail agus neo-earbsach agus mar sin, tha a h-uile coltas ann nach tachair sin. Air an làimh eile, ma thèid againn air a h-uile trèana aig ScotRail agus Great British Rail ann an Alba a ghluasad gu dealain, ach a-mhàin an fheadhainn air na loidhnichean fada air a’ Ghàidhealtachd a dh’ainmich mi gu h-àrd, sin dìreach mu 12 – 20 trèanaichean dealanach san latha agus tha iad a’ cleachdadh nas lugha de dhìosail an urra na làraidhean co-dhiù. Cha bu chòir dhuinn cus dragh a dhèanamh mu dheidhinn nan eimiseanan sin – chanainn gur e an rud as cudromaiche gum bi trèanaichean tarraingeach, ùr-nodha agus earbsach againn air na loidhnichean sin agus oidhirpean a dhèanamh gus carbon a ghearradh ann an raointean eile.
Ged a b’ fheàrr leam tòrr a bharrachd loidhnichean làn-dhealanach a bhith ann, ’s e adhartas mòr a th’ anns na trèanaichean bataraidh agus tha mi a’ cur fàilte orra. Tha mu 76% de na tursan rèile ann an Alba nan tursan dealanach agus nuair a bhios Cearcall Fìobh agus Loidhne na Crìochan dealanach, feumaidh gun cuir sin na figearan pìos nas àirde na 80%.
Bha an turas rèile smùid mu dheireadh ann an 1968. Saoil cuine a bhios an turas dìosail mu dheireadh ann am Breatainn – 2038 airson trèanaichean dìosal? 2058 airson trèanaichean dà-mhodhach le dìosal is dealain? Chì sinn!
Each week we publish the text of our Gaelic Word of the Week podcast here with added facts, figures and photos for Gaelic learners who want to learn a little about the language and about the Scottish Parliament – Pàrlamaid na h-Alba. This week we are looking at Railways. Earlier this week saw a debate in … Leugh an corr de Gaelic Word of the Week – Railway – Rathad-iarainn
Tha mi gu math deidheil air Rathad-iarainn Inbhir Garadh is Chille Chuimin. Cha robh an rathad-iarainn seo riamh uamhasach soirbheachchail – dh’fhosgail e ann an 1903 agus thàinig seirbheisean do luchd-siubhail gu crìch ann an 1933 agus dhùin an loidhne ann an 1947 mus robh sgeul air an Dr Olc Beeching (Tuiteam gun Èirigh air is Leac air a Bheul).
Ged nach robh beatha uamhasach fada no soirbheachail aig an loidhne, thathar ag ath-bheothachadh pàirt dhìth do luchd-turais ann an Stèisean Inbhir Garadh. Cha chuireadh e iongnadh sam bith orm nan cleachdadh barrachd dhaoine an rathad-iarainn ath-fhosgailte beag san latha an-diugh na chleachd i nuair a bha i fosgailte fad na slighe bho Dhrochaid an Aonachain gu Cille Chuimein.
Chaidh mi air turas dhan loidhne trì bliadhna air ais agus tha tòrr air atharrachadh bho bha mi ann mu dheireadh. Bha trac ri taobh àrd-ùrlar an stèisean ach tha e a-nis a’ dol nas fhaide gu tuath. Tha bothan beag le fiosrachadh mun loidhne le dealbhan agus rudan eachdraidheil. Tha bogsa-siognail air an àrd-ùrlar a-nis cuideachd agus thathar a’ deisealachadh gus barrachd trac a chur sìos cuideachd mar a chithear gu h-ìosal.
Bha an trèana a’ ruith cuideachd. Cha robh e ceadaichte a dhol air mar thoradh air a’ Chorònabhìoras ach bha an loco a’ ruith suas agus sìos an trac agus seo bhidio bheag a rinn mi.
Tha bhana-brèige (brake van) gu bhith a’ tighinn dhan rathad-iarainn air a’ mhìos seo cuideachd agus bi cothrom aig daoine turas trèana fhaighinn ann.
Chaidh mi air cuairt air làrach na seann loidhne às dèidh dhomh an trèana fhaicinn oir tuath air stèisean Inbhir Garadh, tha Slighe Baidsagal Nàiseanta 78 agus Slighe a’ Ghlinne Mhòir air làrach na seann loidhne.
Choisich mi mu thrì mìle air an t-slighe is chunnaic mi deagh sheallaidhean de Loch Omhaich.
Am measg rudan eile, chunnaic mi caisteal Inbhir Garadh agus bàta a bha air a dhol fodha! Fhuair mi a-mach às dèidh làimh gur e seo an Eala Bhàn a chaidh fodha còrr is 10 bliadhna air ais.
Às dèidh dhomh coiseachd air ais dhan stèisean, rinn mi air Cille Chuimein sa chàr gus faicinn an robh rud sam bith air fhàgail den rathad-iarainn. Lorg mi drochaid abhainn Omhaich a bha uair a’ giùlan na loidhne eadar stèisean Chille Chuimein agus stèisean Cidhe Chille Chuimein ri taobh Loch Nis.
An uair sin, bha an t-àm ann a dhràibheadh dhachaigh. Tha mi gu math eòlach air an A82 oir bha mi nam oileanach aig SMO anns na 1990an. Aig an àm sin, ’s e glè bheag de Ghàidhlig a bha air na soidhnichean eadar Glaschu is an t-Eilean Sgitheanach. A’ dràibheadh dhachaigh, ag èisteachd ri roc is blues àrd, agus ag òl cofaidh làidir thug e misneachd dhomh gu bheil an uiread de Ghàidhlig a-nis ri fhaicinn air na soidhnichean rathaid.
Alasdair
Ag èisteachd ri: Peter Green’s Fleetwood Mac* Fleetwood Mac (1968). Sin agad roc blueseach!
*Nuair is e còmhlan blues a bh’ annta seach còmhlan pop caiseach a rinn cuid den cheòl a bu bhoring den 20mh linn!!
