Tha pròiseact cudromach air tòiseachadh ann an Lunnainn a dh’fhaodadh buaidh mhòr a thoirt air cho uaine ’s a tha na rathaidean-iarainn.
Tha e cudromach a bhith a’ gluasad bho dhìosal gu dealain cho luath ’s a ghabhas ach tha e cuideachd cosgail a bhith a’ cur uèirean dealain suas, gu sònraichte airson loidhnichean far nach eil mòran luchd-cleachdaidh ann. Tha e a’ toirt ùine cuideachd agus tha fios againn nach eil mòran ùine air fhàgail againn airson dì-charbonachadh le atharrachadh na gnàth-shìde a’ tachairt cho luath.
Air an adhbhar seo, tha GWR air a bhith a’ dèanamh deuchainnean air trèana bataraidh-dealanach air meur-loidhne Greenford eadar West Ealing agus Greenford fad dà bhliadhna.
An trèana bataraidh dealanach 230 001 air deuchainn ann an Glaschu. Tha i a-nis ann an Greenford.
Le trèanaichean bataraidh, feumaidh rèinse gu leòr a bhith aca agus feumaidh iad teàirrdseadh luath gu leòr. Tha an deuchainn aig GWR air a bhith a’ coimhead air na ceistean seo – cho fada ’s a mhaireas an teàirrds, dè a’ bhuaidh a bhios aig trèanaichean làn, aig sìde fhuar is mar sin air adhart.
Bha an deuchainn soirbheachail agus a-nis tha an trèana gu bhith a’ dol ann an seirbheis phoblach agus bi cothrom againn uile a cleachdadh. An tòiseach, ’s ann a bhios i dìreach a’ ruith gach Disathairne, ach ’s e am plana gun tèid seo a leudachadh mean air mhean.
Chaidh meur-loidhne Greenford a thaghadh leis gu bheil i goirid, nach eil i ro thrang agus leis gum bi an trèana daonnan a’ cleachdadh nan aon àrd-ùrlaran. Tha padaichean dealain ann an Ealing an Iar a bheir teàirrds dhan trèana ann an 3.5 mionaidean. Tha an trèana bataraidh nas saoire na bhith a’ cleachdadh dìosail cuideachd.
Tha ùidh mhòr aig GWR anns an teicneòlas seo leis gu bheil grunn mheur-loidhnichean goirid aca far am biodh teicneòlas mar seo feumail gus cosgaisean ruith a lùghdachadh agus gus dì-charbonachadh. Tha meur-loidhnichean goirid aca gu Windsor, Marlow and Henley ann an ear-dheas Shasainn agus gu dearbha, tha meur-loidhne Liskeard-Looe agus St Erth-St Ives aca anns a’ Chòrn (a tha rud beag nas fhaide, ach fhathast taobh a-staigh rèinse nam bataraidhean).
Trèana dìosail, Greenford. Chìthear trèanaichean dealanach an seo a-nis.
Tha sinn ann an suidheachadh a-nis far a bheil na trèanaichean a tha dìosail a-mhàin a’ fàs seann agus far a bheil co-dhùnadh a dhìth sna beagan bhliadhnaichean a tha romhainn air dè a thèid a chur nan àite. Tha an deuchainn seo air sealltainn gu bheil an teicneòlas bataraidh a-nis aig ìre far am faodar trèanaichean bataraidh òrdachadh airson meur-loidhnichean.
Ann an Alba, chan eil mòran mheur-loidhnichean goirid ann far am biodh seo freagarrach ach bhiodh e air leth freagarrach airson meur-loidhne Cnoc Màiri (Glaschu Sràid na Banrigh-Cnoc Màiri-Fearann Anna) – loidhne goirid agus an t-aon loidhne suburbach ann an Glaschu nach eil dhealanach. Tha luchd-iomairt còmhdhail air a’ Ghàidhealtachd cuideachd air a bhith a’ moladh seirbheis ionadail eadar Inbhir Theòrsa agus Inbhir Ùige agus bhiodh an teicneòlas freagarrach an sin cuideachd.
Bha mi ann am Manchester bho chionn ghoirid agus fhad ’s a bha mi ann, chunnaic mi Thumper, Wonderloaf, Teddy Bear, Rat, Hoover, Gronk, Whistler, Tractor, Warship agus Western!
A bheil fhios agad dè a th’ annta?
Trèanaichean! Diofar sheòrsaichean locothan. Airson adhbhar air choireigin, bidh trainspotters a’ cur far-ainmean orra uile.
Agus a bharrachd air an fheadhainn a dh’ainmich mi gu h-àrd, tha Grids, Sheds, Supergronks, *MacRats, Deltics, Baby Deltics, Peaks, Bones, Bodysnatchers, Cromptons agus Duffs.
Bha mi air turas dhan East Lancashire Railway airson an latha fosgailte aca aig deireadh an Fhaoillich. A bharrachd air cothrom a dhol air na trèanaichean, bha tursan threòraichte ann agus bha mi airson dà rud fhaicinn gu sònraichte – an Wonderloaf agus an Thumper.
’S e an wonderloaf an Clas 28 agus airson adhbhar air choireigin, tha grunn diofar ainmean air – Wonderloaf, Co-Bo, Condor agus Metro-vick.
Tha Wonderloaf a’ tighnn bho chruth na trèana a tha caran coltachd ri lofa. Tha Condor air a chionn ’s gum biodh na 28s uair a tarraing trèana-bathair luath leis an ainm Condor gach oidhche. Chaidh dealbh ainmeile a tharraing de 28 air a’ Chondor leis an ainm “Night Freight”. Chaidh an loco dhèanamh leis a’ chompanaidh Metropolitan Vickers agus tha trì sheataichean de chuibhlichean air aon cheann dheth (Co-) agus dà aig a’ cheann eile (Bo-) – sin as adhbhar gu bheil “Metro-vick” agus Co-bo air.
Chan eil mi cinnteach carson a tha an uiread de dh’fhar-ainmean air an Clas 28 oir cha robh mòran aca ann – dìreach mu 20 – agus tha iad mì-chliùiteach mar fhear de na seòrsaichean loco as miosa riamh aig BR! Cha robh iad ro shoirbheachail agus cha robh iad ann an seirbhis ach fad 10 bliadhna. Gu fortanach, mhair aon chlas 28 a chaidh a chleachdadh fad iomadh bliadhna gus caraistean a bhlàthachadh leis a’ ghoileadair aige sa mhadainn mus tòiseachadh iad ann an seirbheis.
Chaidh an Clas 28 a shàbhaladh ach cha do ruith e fad cha mhòr 50 bliadhna agus mar sin, tha tòrr obair a dhìth! Bha e math fhèin fhaicinn.
An Clas 28, D5707, Bury, East Lancashire Railway
Tha an 28 ga sgeadachadh le buidheann de shaor-thoilich a tha cuideachd a’ sgeadachadh an Clas 15 mu dheireadh. Bha an aon seòrsa eachdraidh aig na 15s, cha robh iad ro shoirbheachail is cha do mhair iad ro fhada ach chaidh cuid aca a chleachdadh gus trèanaichean a bhlàthachadh.
Bha an Clas 15 san t-seada cuideachd is bha cothrom fhaicinn.
Class 15
Tha an East Lancs Railway am measg nan rathaidean-iarainn glèidhte as cudromaiche agus as fheàrr ann an Sasainn. Tha e gu math fada – c12 mìle uile gu lèir agus tha e ann an àite le sluagh mòr agus a tha faisg air cathair baile. Tha e suidhichte ann am Bury, ann am Mòr-sgìre Manchester agus tha e furasta a ruigsinn air an trama à meadhan Mhanchester.
Agus tha cruinneachadh fìor mhath de thrèanaichean dìosail aige cuideachd. Tha tòrr rathaidean-iarainn ann a tha a’ cur fada a bharrachd cuideam air smùid, ach aig an ELS, tha fear de na cruinneachaidhean as motha de shean thrèanaichean dìosail san dùthaich.
San t-seada, chunnaic sinn cho mòr is cho math ’s a tha an cruinneachadh agus chunnaic mi Western agus Warship airson a’ chiad turas – trèanaichean anns an robh ùidh agam bho bha mi nam bhalach bheag ach nach fhaca mi roimhe a chiohnn ’s gun robh iad stèidhichte ann an Iar-dheas Shasainn agus sa Chòrn fhad ’s a bha iad ann an seirbheis.
Tha ùidh mhòr agam ann an trèanaichean Èireannach cuideachd agus bha fios agam gu bheil Thumper 80 Class aig Rathaidean-iarainn Èirinn a Tuath aca. Chaidh seo a cheannaich airson pàirtean a bhiodh air an cleachdadh airson trèanaichean eile agus cha ghabh a ruith ann an Sasainn co-dhiù leis gu bheil gèidse eadar-dhealaichte aca. Tha e ga chleachdadh mar bhothan leis na daoine a tha ag obair air na trèanaichean diosail. Tha e taobh a-muigh an t-seada agus ged nach robh e slighe an turais, bha an saor-thoileach a bha a’ gabhail an turais na ghaisgeach agus thug e mi gus sùileag a thoirt oirre agus dealbh fhaighinn.
NIR 80 Class Thumper
Bha na trèanaichean gan ruith le Class 14 – Teddy Bear cuideachd.
Class 14 – Teddy Bear
Às dèidh an turais agam, chaidh mi gu Taigh-tasgaidh Còmhdhail Bury a tha ri taobh an rathaid-iarainn agus far a bheil tòrr carbadan rathad agus rèile eachdraidheil.
Drey rèile aig BR – nach biodh e math nan robh an leithid ann a-rithist!
Mus deach mi air ais gu Manchester air an trama, chaidh mi airson cofaidh agus chunnaic mi an soidhne seo sa chafè!
Mar sin, ’s e an Daingean a tha e a’ ciallachadh, coltach ri Daingean Uí Chúis ann an Èirinn!
Gu h-iongantach, bha fear a’ suidhe faisg orm sa chafè a bha na mhac-shamhail de dh’Aonghas Pàdraig Caimbeul ach mus do thoisich mi bruidhinn ris mu litreachas na Gàidhlig, mhothaich mi gun robh blas Manchester seach blas Uibhisteach air.
Bho chionn ghoirid, bha mi ann an Lunnainn airson taistealachd roc is rèile – le beagan fortea cuideachd!
Às dèidh dhomh tadhal air Sràid nan Càball, rinn mi air Stèisean Aldgate an Ear gus an Underground a ghlacadh agus stad mi air an t-slighe aig comharra ionadail suaicheanta – the Aldgate Pump.
Pumpa AldgateAm Madadh-allaidh mu dheireadh an Lunnainn
Gu h-eachdraidheil, bha am pumpa air fhaicinn mar a’ chrìoch eadar Cathair Lunnainn agus Lunnainn an Ear. Nas cudromaiche na sin, tha deagh sgeulachd ann mu dheidhinn!
A rèir Wiki:
Served by one of London’s many underground streams, the water was praised for being “bright, sparkling, and cool, and of an agreeable taste”. These qualities were later found to be derived from decaying organic matter from adjoining graveyards, and the leaching of calcium from the bones of the dead in many new cemeteries in north London through which the stream ran from Hampstead
’S ann a bha muinntir an àite ag òl sùgh nan zombie!
Tha ceann madadh-allaidh air a’ phumpa cuideachd oir a rèir beul-aithris, ’s ann an seo a chaidh am madadh-allaidh mu dheireadh ann an Lunnainn a mharbhadh – ged nach eil luchd-eachdraidh a’ smaoineachadh gu bheil seo fìor idir.
Leis a sin bha an t-àm ann a dhol air safari rèile an latha. Tha mi a’ feuchainn ri dhol air gach rathad-iarainn san RA agus a rèir na làraich-lìn viaduct.world, tha mi air 52% den lìona a dhèanamh gu ruige seo (a’ gabhail a-steach Alba agus Èirinn a Tuath air fad agus mu 50% den Chuimrigh). Tha mi a’ feuchainn ris a h-uile rathad-iarainn a dhèanamh ann an Lunnainn a-nis agus tha mi air an Underground agus London Tramlink air fad a dhèanamh agus tha mi a-nis a’ cur crìoch air an Overground.
Chaidh ainmean ùra a chur air na loidhnichean Overground bho chionn ghoirid. Bha mi a’ dol air an loidhne air an robh am far-ainm “The Goblin line” roimhe – Gospel Oak – Barking Line”. A-nis, ‘s e an Suffragette Line a th’ oirre
Bha molaidhean eile agam airson ainmean nan loidhnichean, stèidhichte air a’ Chlash agus Big Audio Dynamite (an còmhla aig Mick Jones às dèidh a’ Chlash) ach cha deach gabhail riuth gu mì-fhortanach!
Bha mi ag èisteachd ris a’ Chlash air an trèana nuair a rinn mi air Gospel Oak gus an trèana Overground a ghlacadh.
Cha robh mi riamh air Loidhne nan Suffragette (no Loidhne Topper Headon mar a th’ agam air) roimhe agus bha ùidh mhòr agam san loidhne leis gun deach a leudachadh bho chionn bliadhna no dhà.
B’ àbhaist dhan loidhne a bhith a’ crìochnachadh ann am Barking, ach chaidh a leudachadh gu stèisean ùr Barking Riverside a dh’fhosgail ann an 2022.
Bha stèisean ùr a dhìth oir thathar a’ togail nam mìltean de thaighean ùra ann, air talamh fàs far an robh stèisean cumhachd Barking uair. Tha an rathad-iarainn ùr uile air drochaid àrd leis gum feum e a dhol thairis air a’ phrìomh rathad-iarainn aig Barking.
Stèisean Barking Riverside air latha fuar, fliuch geamraidhTrèana Overground aig Barking Riverside deiseil airson a dhol air ais gu Gospel Oak
Bha mi letheach slighe tron latha agus bha mi airson stad airson cofaidh ach a rèir coltais, tha meadhan a’ bhaile piosag air falbh bhon stèisean. Tha soidhnichean mòra air feadh an àite le “A place to be, become and belong” agus tha mi cinnteach gum bi sinn fìor uair no uaireigin ach an-dràsta, tha e a’ faireachdainn nach eil e idir deiseil agus tha e caran coltach ri baile spaideil ùr ann am meadhan Inbhir Ghrèinnse!
Leis gun robh e fuair is fliuch, chaidh mi air ais dhan stèisean agus fhuair mi an trèana gu Gospel Oak, far an do ghlac mi trèana eile gu Clapham Junction agus tè eile gu Barnes.
‘S ann ann am Barnes a chaidh an rionnag roc Marc Bolan a mharbhadh ann an 1977 ann an tubaist càr. Tha carragh-chuimhne a-nis ann far an d’ fhuair am Bolanach bàs agus ’s e “the Bolan Rock Shrine” a chanar ris air na soidhnichean agus air google maps.
Bha mi riamh deidheil air T-Rex, gu h-àraid nuair a bha iad rocmhor! Tha sinn builteach a bhith a’ smaoineachadh air a’ Bholanach mar sgrìobhadair òrain seach mar chluicheadair giotàir ach seall air a’ bhideo seo gus faicinn cho math ‘s a bha e!
’S e àite snog a th’ ann an le tiodhlacan beaga a dh’fhàg luchd-leantainn T-Rex à air feadh an t-saoghail, gu sònraichte ealachan (“Ride a White Swan”) agus losgannan (bhon òran “New York City”: “Did you ever see a woman coming out of New York City/With a frog in her hand?”)
Nis, bidh fios aig daoine a tha a’ leantainn a’ bhloga seo nach eil mi idir air an Kool Aid òl a thaobh AI. Dhearbhaich Marc Bolan fhèin gu bheil mi ceart a bhith amharrasach mu dheidhinn aon uair eile!
Ciamar? Bha an cluicheadair giotàr cliùiteach Peter Green (1946-2020) a stèidhich Peter Green’s Fleetwood Mac mun aon aois ri Bolan, bha an dithis aca à Lunnainn an Ear agus bha an dithis aca nan Iùdhach agus iad an sàs ann an cèol sa bhaile aig an aon àm.
Ghooglaich mi “Did the musicians Marc Bolan and Peter Green know each other”.
Thuirt freagairt AI Google “There is no recorded evidence to suggest that Marc Bolan and Peter Green knew each other but they were involved in the London music scene at the same time so may have known each other”.
Bha trioblaid agam leis a’ choimpiutair is bha agam ri reboot a dhèanamh. Chuir mi an aon cheist a-staigh a-rithist agus thuirt freagairt AI Google:
“Yes, the musicians Marc Bolan and Peter Green did know each other…..” agus bha fiosrachadh a bharrachd ann mun dàimh eadorra.
A-steach dhan mhuir le AI.
Peter Green’s Fleetwood Mac, “Rattlesnake Shake”, 1970
Às dèidh cnuasachadh air Bolan is cho cudromach ’s a bha e dhomh, agus do chomhlain roc air a bheil mi dèidheil, ghlac mi an trèana gu Waterloo airson beagan spòrs mion-chànanach!
Air an t-slighe, fhuair mi an Waterloo and City Line, “an drèana” – loidhne bheag ach brèagha – gu Bank, is choisich mi gu Cannon Street gus an trèana a ghlacadh gu Blackheath. Tha “an drèana” car coltach ri Subway Ghlaschu, beag agus quirky.
Trèana Waterloo and City
Às dèidh dhomh coiseachd eadar Bank agus stèisean Cannon Street, ghlac mi an trèana gu Blackheath.
Carson a bha mi a’ dol an sin? Gus eachdraidh na Cùirne a chomharrachadh!
‘S ann an sin a rinn arm Shasainn a’ chùis air Ar-a-mach Còrnach 1497 agus chaidh plac a chur an àirde gus a chomharrachadh ann an 1997 gus 500 bliadhna a chomharrachadh.
Tha e a’ comharrachadh tachartas bronach ach tha e math Còrnais fhaicinn agus tha e daonnan na bhrosnachadh dhomh cho math ’s a tha ath-bheòthachadh na Còrnais a’ dol.
A’ bruidhinn air mion-chànanan, bha mi airson a dhol gu Twickenham far an do rugadh Dwelly gus dealbh a thogail den taigh san do rugadh e. Cheannaich mi lethbhreac den teisteanas breith aige agus rugadh e ann an Crown Crescent. Gu mì-fhortanach, ge-tà, cha b’ urrainn dhomh a lorg idir. Chan eil e ann tuilleadh a rèir coltais ach cha b’ urrainn dhomh a lorg air seann mhapaichean OS nas motha – ged a tha Crown Street agus taigh-seinnse “the Crown” ann. Feumaidh mi beagan a bharrachd rannsachaidh a dhèanamh!
Choisich mi tro phàirc àlainn Greenwich an uair sin a’ smaoineachadh air Dwelly agus Còranis agus ghlac mi an trèana air ais gu meadhan a’ bhaile airson biadh deochag agus an trèana dhachaigh.
“Ring! Ring! It’s 7:00 A.M.! Move yourself to go again”
’S ann mar sin a thòisicheas an t-òran the Magnificent Seven leis a’ Chlash. Agus bha an LP air a bheil e air m’ aire nuair a ruig mi Lunnainn aig 7:00m bho chionn beagan làithean air an trèana oidhche.
Bha mi air taistealachd roc is rathaid-iarainn mar thoradh air faraidhean saora aig a’ Chaledonian Sleeper gus suidheachaidhean (agus leapannan!) a lìonadh aig àm den bhliadhna nuair nach eil t-iarrtas cho àrd. Aig £35, ’s e bargan a bh’ ann.
An Cadalaiche, Euston, 7m
Cha robh mi gu bhith ann ach fad latha oir bha mi a’ dol air ais air an trèana air an aon oidhche agus bha gu leòr agam ri dhèanamh – safari rèile, taistealachd roc agus beagan ana-faisisteachd!
Tha mi air leth deidheil air a’ Chlash. Fhuair mi teip bho mo charaid Michael san sgoil air an robh measgachadh de dh’òrain bho the Clash (1977) agus bhon chlàr mu dheireadh aca Combat Rock (1982)* agus chòrd a h-uile rud air rium gu mòr – an stuth tràth puncach, an roc àbhaisteach agus an stuth neònach aca le rap is dub is eile.
Chan fhada gus an do cheannaich mi London’s Calling (1979) agus Give em Enough Rope (1978) – dà chlàr air leth fhèin math. Agus an uair sin, cheannaich mi Sandinista! (1980) clàr nach eil idir cho math – ’s e LP triopailte a th’ ann ach chan eil de dh’òrain matha air ach gus is dòcha aon LP a lìonadh – no fiù’s EP!
Ach tha na h-òrain air a tha math fìor mhath – leithid Magnificent Seven, Police on My Back agus Someone Got Murdered.
Chaidh mi a lorg an àite far an deach dealbh còmhdaich Sandinista a thogail. Agus bha mi ag èisteachd ri LP London Calling fhad’s a bha mi air an t-slighe. Ach an àite a bhith Lost in the Supermarket, bha mi air call air cùlaibh stèisean St Pancras!
Lorg mi an t-àite aig a’ cheann-thalla agus a rèir coltais, tha e nas glaine, soilleire, sàbhailte na bha e ann an 1980.
Nis, bha an Clash daonnan a’ seasamh gu daingeann an aghaidh gràin-cinnidh agus faisisteachd. Gu dearbha, tha òran air a’ chuspair sin air Sandinista fhèin.
They say the immigrants steal the hubcaps, of respected gentlemen, they say it would be wine and roses if England were for Englishmen again
Agus sgrìobh Mick Jones agus Joe Strummer bhon Chlash sàr-òran eile còmhla a’ moladh ioma-chultarachd dhan chòmhlan eile aig Mick – Big Audio Dynamite. Ann am Behond the Pale, tha Mick ag innse sgeulachd a sheann phàrantan air taobh a màthar, a bha nan Iùdhach a theich bho na pograman san Ruis agus a rinn dachaich dhaibh fhèin ann an Lunnainn.
Tha loidhnichean matha ann, leithid:
Saint George used his sword on the immigrant poor ‘cause he can’t kill no dragon, agus:
Don’t anybody know that this city was made of immigrant blood and money?
Seo fear de na h-òrain as fheàrr leam agus chunnaic mi BAD ga chluich beò ann an Glaschu ann an 2011.
Bha seo uile gu math iomchaidh oir b’ e an ath stad agam Sràid nan Càballan, Cable Street, ann an Lunnainn an Ear far an deach ruag a chur air na faisistich aig Mosely ann an 1936. Mar sin, rinn mi air Lunnainn an Ear – comin by bus or underground, hurrah, tra-la, mar a chanadh an Clash fhèin san òran English Civil War!
Ach an tòiseach, bha an t-àm ann airson beagan bìdh. Agus mar a thachair e, fhuair mi a-mach gun robh Wimpy faisg air Sràid nan Càballan. Bha mi gu math dèidheil air Wimpy nuair a bha mi òg, agus tha am biadh gam thoirt air ais do làithean sona m’ òige sna 1980an!
Bha luchd-obrach a’ Wimpy a’ bruidhinn ann am Bengali, cànan a tha gu math làidir san sgrìre.
Tha cuid de na soidhnichean anns a’ cheàrnaidh seo de Lunnainn an Ear dà-chànanach. Seo soidhne ann am Brick Lane mar eisimpleir. Dh’ionnsaich mi, ge-tà, nach e eadar-theangachadh air Brick Lane a th’ anns an sgrìobhadh Bengali idir ach Brick Lane (‘Brik Len’) sgrìobhte ann an dòigh-sgrìobhaidh Bengali. ’S e sin ri ràdh, nam biodh iad air Gàidhlig a chur air san aon dòigh, an àite a bhith a’ sgrìobhadh Slighe nam Briogaichean no rudeigin mar sin, s e Briog Lèin a bhiodh air. Tha e a’ cur nam chuimhne mar a bhios Tim Armstrong a’ cur litreachadh na Gàidhlig air a’ Bheurla sna leabhraichean sci-fi aige!
Às dèidh deagh bhiadh sa Wimpy, rinn mi air Sràid nan Càballan gus an dealbh balla agus plac fhaicinn mu Bhlar Sràid nan Càballan far an deach Mosely agus na Blackshirts a chur a-mach às an sgìre.
Cha d’fhuair iad seachadh – agus chan fhaigh iad seachad.
Às dèidh sin, bha an t-àm ann a dhol gu taobh eile a’ bhaile gus balach eile à Lunnainn an Ear a chomharrachadh – Mark Feld, no Marc Bolan mar as fheàrr a dh’aithnichear e!
Ri leantainn…. An ath thuras: Marc Bolan, zombie soup, Ar-a-mach Còrnach 1497 agus an Suffaragette Line
Alasdair
Ag èisteachd ri: “London’s Calling”, the Clash (1979), 10/10, “Sandinista!”, the Clash (1980), 1/10.
Air mo Khobo: “Rossa’s Recollections, 1838, 1898”, O’ Donovan Rossa
*Cha chanainn gu bheil Cut the Crap (1985) canonical leis nach robh Mick no Topper air, agus nas cudromaiche, a chionn ‘s nach eil e uabhasach math nas motha (ged a tha òran no dhà ann a tha math).
Bidh mi a’ dol air safari rèile gach bliadhna eadar a’ bhliadhna ùr agus an Nollaig. Thar nam bliadhnaichean, tha mi air a dhol gu Cumbria, Manchester, Dùn Pàdraig, Liverpool, Lunnainn agus eile.
Airson splaoid na Nollaig 2025, bha mi air ais ann an Ear-thuath Shasainn far a bheil tòrr mòr rathaidean-iarainn inntinneach is eachdraidheil. An-uiridh bha mi aig an North Tyneside Railway ach an turas seo, bha mi air taobh eile na h-aibhne aig an Tanfield Railway.
Stèisean Sunniside, Tanfield railway
Ann an 2025, tha sinn air a bhith a’ comharrachadh 200 bliadhna de na rathaidean-iarainn ach ann an Tanfield, ’s ann a tha iad a’ comharrachadh 300 bliadhna!
Ged nach robh rathad-iarainn ceart ann le locothan an uair sin, bha wagonway ann le eich gus carbadan guail a ghualain eadar mèinnean agus am port air an Tyne.
Bha lìonra mòr ann de dhiofar rathaidean-iarainn a’ frithealadh nam mèinnean air feadh na sgìre uair ach dhùin iad mean air mhean ach dh’fhàg iad dìleab rèile chudromach a tha rathaidean-iarainn glèidhte an North Tyneside Railway, am Bowes Railway, Taigh-tasgaidh Beamish agus gu dearbha fhèin, an Tanfield a comharrachadh.
Às dèidh dhomh an trèana fhaighinn eadar Glaschu agus an Caisteal Nuadh, ghlac mi am bus bho thaobh a-muigh stèisean a’ Chaisteil Nuaidh. Tha seirbheis bus math is luath ann agus chan fhada gus an robh mi air an X30 a’ dèanamh air an rathad-iarainn eachdraidheil.
Bha am bus aig Go North East luath agus air deagh phrìs (£2.50 airson turas fada gu leòr) agus bha clàraidhean claisneachd ann mu gach stad bus. Bha an dràibhear càirdeil cuideachd. B’ e an aon ghearan a bh’ agam gun robh diofar ainmean air an stad bus a bha mi ag iarraidh air a’ chlàr ama, air an làrach-lìn agus air a’ chlàradh fuaim air a’ bhus! Mar chuideigin nach eil eòlach air an sgìre, cha robh sin na chuideachadh. Ach aig a’ cheann thall, fhuair mi an stad ceart agus tha e dìreach taobh a-muigh prìomh stèisean an Tanfield – Andrews House – not to be confused with St Andrew’s House, àrd-oifis Riaghaltas na h-Alba!
B’ e a’ chiad rud a mhothaich mi mun rathad-iarainn cho proifeiseanta ’s a tha e. Tha an togalach far am faigh thu tiocaidean ùr is spaideil agus tha pannalan fiosrachaidh matha ann agus tha togalach an stèisean gu math spaideil cuideachd.
Bha an rathad-iarainn air fad mar sin leis a h-uile rud glan is snasail eadar na locothan is carbadan agus na toglaichean is fiù ’s seadaichean nan einnseannan!
B’ e am Mince Pie Express a bh’ ann an latha sin agus chaidh mi sìos dhan àrd-ùrlar gus a ghlacadh. Bha shunter smùid snog ann agus carbadan Bhictorianach – rud nach eil ro chumanta air rathaidean-iarainn glèidhte.
Stèisean Andrews House
Tha Andrews house ann am meadhan na loidhne, is mar sin chaidh sinn gu tuath an toiseach gu stèisean Sunniside (not to be confused with Coatbridge Sunnyside!) agus chaidh an loco timcheall air an trèana gus ar toirt gu deas, a’ dol tro Andrews House a-rithist gun a bhith a’ stad agus air adhart gu stèiseanan Causey Arch agus gu ceann na loidhne aig East Tanfield.
Tha seallaidhean na loidhne gu math diofraichte. Aig taobh deas na loidhne, thathar a’ dol tro thalamh post-industrial nach eil ro bhrèagha, ach aig ceann eile na loidhne, tha thu a’ dol tro choilltean agus talamh àrd le seallaidhean brèagha den Chausey Burn (cha robh fhios agam gun robh burns aca ann an ceann a tuath Shasainn cuideachd!) Bha e gu math coltach ris a’ choille ann am pàirce Chatelherault faisg air Hamaltan ann an Schd Lannraig nam bheachd.
Faisg air stèisean Causey Arch, tha an drochaid a thug dha ainm, a’ chiad drochaid rathad-iarainn cloiche san t-saoghal.
Fad na slighe bha daoine air na ceuman coiseachd ri taobh an rathaid-iarainn a-mach airson cuairt às dèidh na Nollaig le clann is coin agus tha tòrr slighean-coiseachd ann ri taobh na loidhne, agus air làraichean seann rathaidean-iarainn nach eil ann tuilleadh.
Saoildh mi gum biodh e comasach coiseachd eadar an Caisteal Nuadh, am Bowes Railway agus Beamish ann an aon latha nan robh thu airson sin a dhèanamh – coltach ri pub crawl airson rathaidean-iarainn!
Aig ceann na loidhne ann an East Tanfield, tha togalach stèisean mòr àlainn ann le cafè aig bheil deagh roghainn de bhiadh veggie. Dh’fhàg mi an trèana an sin agus fhuair mi greim bìdh gus an tàinig an ath thrèana,
’ S e trèana gu math sean bho na 1890s air an robh Twizzel a bh’ anns an ath loco a thug air ais gu Andrews House mi.
Twizell, East Tanfield
Bha an t-àm ann an uair sin a dhol gu seada nan einnsean – Seada Marley Hill. Tha e gu math faisg air an stèisean agus tha e fosgailte dhan phoball. Mar an rathad-iarainn air fad, bha an togalach gu math glan, sgiobalta agus ann an deagh staid – rud nach fhaicear ro tric aig rathaidean-iarainn.
Tha cruinneachadh mòra de locothan dìosail is smùid aig an Tanfield, a’ mhòr-cuid aca ceangailte ri iar-thuath Shasainn. Nas inntinneach buileach, tha loidhnichean ann taobh a-muigh nan seadaichean de sheann locothan is caraistean ann an droch staid agus bha e fìor inntinneach am faicinn!
Is toil leam rathaidean-iarainn nuair a tha cothrom agad sùil a thoirt air rudan air cùl gnothaichean agus a bhith a’ coiseachd mun cuairt.
Agus leis a sin, bha an t-àm ann am bus a ghlacadh dhachaigh, agus air an t-slighe mi ag èisteachd ris na Toy Dolls agus an cover aca den òran Kim Wilde “Kids in America” air a bheil “We’re the Kids in Tyne and Wear”!
Tha an Tanfield proifeiseanta, àlainn, air a dheagh ruith agus rud beag eadar-dhealaichte bho rathaidean-iarainn glèidhte eile agus mholainn gu mòr e.
Chaidh mi dhan Chaisteal Nuadh aig àm na Nollaig agus an turas seo, chaidh mi ann air trèana Lumo.
Mur eil thu eòlach air Lumo, ’s e a th’ annta ach companaidh inntrigeadh fosgailte (open access) a tha a’ ruith seirbheisean rèile eadar Dùn Èideann agus Lunnainn air Prìomh-loidhne a’ Chosta an Ear air prìsean nas ìsle (mar as trice) na na companaidhean eile.
Tha brannd gu math làidir aca le trèanaichean mòra gorma agus tha dà rud cudromach san fheallsanachd aca – gum bi na fàraidhean ìosal agus furasta a thuigsinn agus gum bi na seirbheisean aca math dhan àrainneachd.
Trèana Lumo anns a’ Chaisteal nuadh
Dè th’ ann an seirbheis “inntrigeadh fosgailte”?
Tha cumhnant Riaghaltais aig a’ mhòr-chuid de na companaidhean rèile, leithid Cross Country, ScotRail, LNER, Avanti West Coast is mar sin air adhart gus seirbheisean trèana a ruith. Gheibh ceadan-ruith (franchises) a tha neo-phrothaideach subsadaidh bhon Riaghaltas gus seirbheisean a ruith agus feumaidh ceadan-ruith a tha a’ ruith sheirbheisean prothaideach airgead a phàigheadh dhan Riaghaltas.
Ann an Achd nan Rathaidean-iarainn 1993, faodaidh companaidhean eile iarrtasan a chur a-steach dhan riaghlaiche – an ORR – Oifis na Rèile is nan Rathaidean – gus seirbheisean rèile a ruith gun francise a bhith aca. Chan fhaigh iad subsadaidh sam bith.
Gus aonta fhaighinn airson seirbheis ‘inntrigeadh fosgailte’ a ruith, feumaidh a’ chompanaidh dearbhadh gu bheil rùm gu leòr air an t-slighe a tha iad ag iarraidh agus nach toir an t-seirbheis cus airgead/luchd-siubhail air falbh bho na companaidhean aig a bheil ceadan ruith air an t-slighe sin no slighean eile faisg air. Mar sin, ma tha rùm ann agus ma tha an t-seirbheis a’ cruthachadh farpaiseachd fhallainn agus a’ brosnachadh barrachd dhaoine gus na rathaidean-iarainn a chleachdadh, gheibh iad aonta gus trèanaichean a ruith.
Tha trì companaidhean inntrigidh fosgailte ann an-dràsta – Grand Central (eadar Sunderland agus Lunnainn agus Bradford is Lunnainn) agus Hull Trains (eadar Hull agus Lunnainn) agus Lumo (eadar Dùn Èideann agus York). Tha na seirbheisean uile a’ frithealadh stèiseanan aig nach robh deagh sheirbheis roimhe – m.e bidh Lumo a’ frithealadh Morpeth agus Stevenage agus cha robh trèanaichean/mòran thrèanaichean dìreach ann eadar Hull/Bradford/Sunderland agus Lunnainn roimhe.
Ged a tha na ceadan-ruith uile gan cur air ais dhan roinn phoblaich sa chompanaidh GBR mean air mhean le Riaghaltas na RA, cha tèid na seirbheisean inntrigeadh fosgailte a chur dhan roinn phoblaich idir. Ach tha Ministear air litir a sgrìobhadh dhan Riaghlaiche a’ sealltainn gu bheil i airson ’s gun cumar smachd teann air na companaidhean prìobhaideach seo. Mar sin, ged a tha e coltach gum mair na seirbheisean a th’ ann mar-thà is gum bi beagan seirbheisean ùra ann bho àm gu àm, cha bhi tòrr mòr dhiubh ann.
Cò ris a tha Lumo coltach?
Tha na pàipearan a’ cur Ryanair no Easyjet nan rathaidean-iarainn air Lumo.
Sin a chionn ’s gu bheil na seirbheisean gu math bunaiteach, gu bheil iad air prìs ìosal agus a chionn gu bheil riaghailtean teann a thaobh àireamh/meud bagaichean an luchd-siubhail.
A bheil e cothromach a bhith a’ dèanamh coimeas eadar Lumo agus Ryanair? Bha mi airson faighinn a-mach.
Air 27 Dùbhlachd, dhùisg mi aig 05.45 agus fhuair mi tagsaidh gu Stèisean a’ Mheadhain aig 6.10. Às dèidh cofaidh fhaighinn san stèisean, ghlac mi an 06:48 gu Plymouth eadar Glaschu is Dùn Èideann. Ged a bha an trèana a’ dol tro mo cheann-ùidhe, an Caisteal Nuadh, bha e na bu shaoire a dhol gu Dùn Èideann agus an trèana Lumo fhaighinn an sin.
Nuair a nochd an trèana mòr gorm aig Lumo ann an Waverley, dh’fhàs e follaiseach gun robh i gu bhith loma-làn. Dà latha às dèidh na Nollaig, bha tòrr dhaoine ann le bagaichean mòra làn phrèasantan Nollaig agus le clann òga ann am pramaichean.
Dh’fhàs e soilleir gu bheil tòrr sa chumantas eadar Lumo agus companaidhean adhair buidseit a thaobh bagaichean. Chan eil mòran rùm idir ann airson bagaichean agus tha na trèanaichean loma-làn seataichean, a tha gu math faisg air a chèile, is gun ach beagan bhùird ann, agus le seataichean ann far am biodh àite a bharrachd ann do bhagaichean ann an trèanaichean eile. Mar sin, thug e ùine mhòr mhòr dhan a h-uile duine faighinn air bòrd agus a-steach dhan t-suidheachan aca. Agus bha bagaichean sa h-uile àite. Gu sònraichte, anns an trannsa eadar na carbadan, bha tòrr bhagaichean ann ri taobh nan dorsan is bha e doirbh gluasad.
Nuair a ràinig mi an t-àite suidhe agam, bha cuideigin air a’ ghoid – màthair le bèibidh beag a bha na chadal air an t-suidheachan agam. Cha robh mi airson a dhùsgadh is mar sin, chaidh mi gu cathair eile ach cha robh mòran dhiubh ann idir – agus cha b’ urrainn dhomh àite sam bith a lorg a bha saor fad na slighe dhan Chaisteal Nuadh agus mar sin, bha agam ri seasamh às dèidh Morpeth.
Bha am buaireadh leis na bagaichean cho dona is gun robh sinn lethach slighe gu Bearaig mus do shuidh a h-uile duine sìos san àite cheart. Cha robh e comasach dhan luchd-obrach tràillidh a’ bhìdh is na dighe a thoirt a-mach ron Chaisteal Nuadh leis gun robh iad cho trang a’ dèiligeadh ri bagaichean ann an àiteachan cunnartach.
Aig deireadh an latha, chaidh mi dhachaigh le Lumo cuideachd agus bha an turas agam glè mhath a-rithist ach bha an aon trioblaid ann le bagaichean agus mar sin thug e ùine mhòr do dhaoine faighinn air bòrd, na bagaichean aca a chur air falbh agus an suidheachan aca a lorg.
Dè mo bheachd fhèin?
Seach buaireadh nam bagaichean, bha an turas glè mhath. Bha an trèana glan, cofhurtail, luath agus air prìs reusanta. Saoilidh mi nach eil e iomchaidh a ràdh gu bheil Lumo coltach ri Ryanair – bha an t-seirbheis custamair glè mhath agus cha robh cìsean a bharrachd ann mar a gheibh thu le plèanaichean. Chan eil diofar mòr ann nam bheachd eadar Lumo agus an t-seirbheis a gheibheadh tu le Cross Country no Avanti is mar sin air adhart. Mar sin, chanainn gur dòcha gu bheil iad nas fhaisg air Easyjet – saor ach gun a bhith ro mhosach suarach.
Rud eile a tha math mu Lumo: chan fhaodar clubaichean goilf a thoirt air bòrd – is math sin – mar as motha a tha na bacaidhean air goilf, ’s ann as fheàrr nam beachd!
Mholainn Lumo agus saoilidh mi gum biodh e air a bhith na b’ fheàrr air latha nach robh cho faisg air an Nollaig far nach biodh an uiread de bhagaichean ann.
Agus tha barrachd adhbharan a-nis ann airson Lumo a chleachdadh – tha aon trèana san latha eadar Dùn Èideann agus Lunnainn a-nis a’ tòiseachadh ann an Glaschu le dà thrèana eadar Lunnainn agus Dùn Èideann a’ cumail orra gu Glaschu.
Mar as trice, b’ fheàrr leam a dhol air trèanaichean a tha leis a’ phoball seach le companaidhean prìobhaideach ach tha mi fhathast feargach le LNER mar thoradh air atharrachaidhean air na fàraidhean agus mar a thug iad crìoch air seirbheisean gu Glaschu agus tha mi gan seachnadh far an urrainn dhomh. Thalla is tarraing is caigeann bruis is gabh Taigh Iain Ghrot oirbh LNER!
Tha tòrr air a bhith sna naidheachdan bho chionn ghoirid mun Chaledonian Sleeper agus mar a tha e gu bhith a’ stad ann am Birmingham a dh’aithghearr.
Dealbh sanasachd aig Caledonian Sleeper
Leugh mi na h-aithrisean sna meadhanan mu dheidhinn ach bha e follaiseach nach robh an luchd-naidheachd builleach a’ tuigsinn na tha gu bhith a’ tachairt.
Mar sin, seo rud beag a bharrachd fiosrachaidh mun Chadalaiche.
Tha dà thrèana ann gach oidhche a tha a’ dol eadar Alba agus Lunnainn agus dà thrèana a’ dol an taobh eile eadar Lunnainn agus Alba. Bidh iad a’ ruith gach latha den t-seachdain ach a-mhàin oidhche Shathairne.
Uill, nuair a chanas mi dà thrèana, ’s ann a tha mi a’ cialleachadh còig trèanaichean.
Tha an Highland Sleeper ann agus an Lowland Sleeper.
Tha an Highland Sleeper – Cadalaiche na Gàidhealtachd – car coltachd ris an Trianaid – tha aon trèana ann agus tha trì trèanaichean ann aig an aon àm. Tha trèana a’ fàgail a’ Ghearasdain gach oidhche, le trèana eile a’ fàgail Inbhir Nis agus trèana eile a’ fàgail Obar Dheathain. Tha iad a’ dol gu deas mar thrèanaichean fa leth agus a’ coinneachaidh ann an Dùn Èideann far am bi na carbadan gan cur ri chèile airson a dhol air adhart gu Lunnainn còmhla.
Bidh an Lowland Sleeper – Cadalaiche na Galldachd – a’ dèanamh an aon rud, ach a-mhàin nach eil ann ach dà thrèana. Tha aon trèana a’ fàgail Glaschu agus trèana eile a’ fàgail Dùn Èideann. Bidh iad a’ tighinn còmhla ann an Caisteal Tarrais agus a’ dol gu deas còmhla.
Mar sin, tha e simplidh gu leòr. Agus tha an caochladh a’ tachairt air an t-slighe gu tuath.
Tha suaicheantas a’ Chadalaiche a’ rìochdachadh nan còig trèanaichean seo – le trì puingean air a’ chabar-fèidh air aon taobh agus dà air an taobh eile.
Suaicheantas a’ Chaledonian Sleeper
Mar sin, dè bhios a’ tachairt le Birmingham?
Bidh Cadalaiche na Gàidhealtachd a’ stad ann am Birmingham. Cha bhi Cadalaiche na Galldachd a’ dol ann idir.
Roimhe seo, bhiodh cadalaiche na Gàidhealtachd a’ dol faisg air Birmingham, no tro Bhirmingham ach cha bhiodh e daonnan a’ dol air na h-aon loidhnichean tro na Midlands gus am biodh barrachd sùbailteachd ann a thaobh pathing. Ach bho seo a-mach, thèid e tro Bhirmingham gach turas agus stataidh gach trèana ann am Birmingham Eadar-nàiseanta.
Stèisean Birmingham Eadar-nàiseanta far am bi an Cadalaiche a’ stad
‘S e deagh rud a tha seo – ach dè mu dheidhinn daoine air a’ Ghalldachd a tha ag iarraidh a dhol a Bhirmingham?
Ged a tha trèana a’ Ghearasdain a’ dol tro Ghlaschu Sràid na Banrigh (Ìre Iosail) agus ged a tha Cadalaiche na Gàidhealtachd air fad a’ tighinn ri chèile ann an Dùn Èideann, chan fhaodar a dhol air bòrd ann. Tha mi a’ tuigsinn seo oir nam biodh e ro fhurasta an trèana a ghlacadh aig deas, tha cunnart ann nach biodh tiocaidean gu leòr air fhàgail airson daoine a bha airson an trèana a ghlacadh aig tuath. Tha e cudromach gum bi cothrom na Fèinne aig muinntir na Gàidhealtachd agus Obar Dheathain.
ACH faodar tiocaidean a chur air dòigh bho Shruighlea (no bhon Dàil Mhòr ann am prionnsabal – cha b’ urrainn dhomh tiocaid sam bith fhaicinn bhon Dàil Mhòr air-loidhne). Mar sin, ma tha thu airson an cadalaiche fhaighinn eadar Glaschu no Dùn Èideann agus Birmingham, chan fheum thu ach trèana fhaighinn gu Sruighlea agus tha trèanaichean ScotRail ann a tha a’ ruigsinn Sruighlea ann an deagh àm gus an cadalaiche a ghlacadh.
Am bi trèana na Gàidhealtachd a’ dol gu Lunnainn fhathast?
Bidh.
Cuine a bhios an trèana a’ ruigsinn/A’ fagail Birmingham?
Bidh i a’ fàgail aig àmannan gu math goireasach – 22:42 gu tuath agus 06:20 gu deas.
A bheil suidheachain ann no am feum mi leabaidh fhaighinn?
Tha an dà chuid ann. Tha leapannan gu math daor ach tha pris nan suidheachan gu math reusanta. Gabhaidh iad ri tòrr cairtean-rèile cuideachd.
Am bi an trèana air an uair mar as trice?
Tha trèana na Galldachd air an uair mar as trice – agus gu math tric bidh i tràth. Le trèana na Gàidhealtachd, bidh dàil oirre nas trice, ach cuimhnich air seo – ’s e Delay is Repay do charaid! Ma tha thu còrr is 30 air dheireadh, gheibh thu 50% den tiocaid shingilte air ais agus ma bhios tu còrr is uair a thìde air dheireadh, mar as trice, gheibh thu an t-airgead air fad air ais. Agus ma tha thu air trèana a bhios a’ ruighinn Birmingham tràth tràth sa mhadainn co-dhiù, is dòcha gum biodh dàil goireasach!
OK – mas e an Trianaid a th’ anns ann Highland Sleeper, à-mach à trèanaichean Inbhir Nis, a’ Ghearasdain no Obar Dheathain cò an t-athair, cò am mac agus an cò an spiorad naomh?
Chaidh mi air turas rèile gu Hawes anns na Yorkshire Dales aig deireadh na seachdain.
Carson?
Tha e a’ toirt dhomh deagh leisgeil a dhol air an rathad-iarainn as dreachmhoire agus as cliùitiche ann an Sasainn – An Settle an Carlisle. Tha an loidhne àlainn seo a’ dol tro na monaidhean is na beantainn ann an Cumbria agus Schd York agus a’ ceangail Carlisle ri Leeds.
Clas 158 ann an Stèisean Garsdale
Airson a dhol gu Hawes, feumaidh tu an trèana fhàgail aig Garsdale agus an uair sin bus fhaighinn gu Hawes. Bha rathad-iarainn ann fad na slighe uair, agus gu dearbha, bha an t-ainm Hawes Junction air an stèisean uair, ach tha an loidhne sin dùinte a-nis.
Tha iomairt ann airson slighe an rathaid-iarainn a chur gu feum aon uair eile – ach tha eas-aonta ann am bu chòir an Wensleydale Railway an rathad-iarainn ath fhosglaidh, mar a tha iad ag iarraidh, no am bu chòir dha a bhith na slighe baidhg/coiseachd. Gu mì-fhortanach, chan eil e coltach gu bheil rùm gu leòr ann airson an dà chuid.
Tha mi an dòchas gur e rathad-iarainn a bhios ann ach bhiodh slighe coiseachd/baidhg math cuideachd mur a tachair sin.
Ach ged nach eil làrach an rathad-iarainn ga chleachdadh aig an àm seo, tha an stèisean ann an Hawes fhathast ann agus tha Taigh-tasgaidh nan Yorkshire Dales a-nis stèidhichte ann – agus tha trèana le loco smùid ann mar phàirt den taisbeanadh!
Sin adhbhar gu leòr airson a dhol dhan bhaile leis fhèin, ach tha adhbhar eile ann: leabhraichean eucoir Harry Grimm le David T. Gatward, a tha a’ tòiseachadh leis an leabhar ‘Grimm up North’.
Tha na leabhraichean stèidhichte ann an Hawes agus an sgìre làimh ris. ‘S ann mu dheidhinn DCI Harry Grimm, seann shaighdear à Bristol a chaidh na phoileas às dèidh dha a bhith air a dhroch-lon ann an sprèidheadh ann an Afghanistan. Às dèidh argamaid le a bhoss ann an Somerset, chaidh a chur gu Hawes sna Dales an aghaidh a thoil agus tha an leabhar mu “chulture shock” aig poileas a bha a’ dol an aghaidh gangstairean agus luchd-reic dhrogaichean mòra anns a’ bhaile mhòr a tha a-nis ann an coimhearsnachd dùthchail far a bheil dùbhlain gu math eadar-dhealaichte aig na poilis.
Tha sinn a’ leantainn beatha Harry agus e a’ fàs cleachdte ris a’ choimhearsnachd agus na dòighean aca agus e a’ fàs gu math dèidheil air an sgìre – agus fiù’ s air delicacy sònraichte na sgìre: cèic le caise – aig a’ cheann thall.
Ged is ann mu eucoir a tha na leabhraichean, tha iad snog agus tha na caractaran agus na h-àiteachan spòrsail is dòigheil.
Nuair a dh’fhàg mi an taigh aig 5:00 sa mhadainn gus am bus a ghlacadh gu Stèisean Glaschu Mheadhain, b’ e seo am plana agam:
Faic an trèana ann an taigh-tasgaidh nan Yorkshire Dales
Rach gu Taigh-bainne Wensleydale
Faic na b’ urrainn dhomh aithneachadh bho na leabhraichean Grimm.
Fhuair mi am bus is an trèana gu Carlisle gun dragh sam bith agus bha an trèana airson an Settle and Carlisle a’ feitheamh rium an sin.
Ma tha thu à Alba, tha e doirbh rathad-iarainn a lorg a tha cho math ris na loidhnichean aig baile – Loidhne na Gàidhealtachd an Iar, Loidhne a’ Chinn a Tuath agus Loidhne a’ Chaoil ach tha an S&C air leth, fiù ’s do dh’Albannach!
Tha an loidhne a’ dol tro bheantainn is glinn àlainn agus seachad air tòrr aibhnichean mòra le gu leòr thuathanasan chaorach is taighean cloiche. A bharrachd air a’ chruth-tìre fhèin, tha stoidhle brèagha air na toglaichean stèisean le toglaichean mòra de chloich ruadh agus soidhnichean agus lampaichean ann an dath marùn sònraichte.
A bharrachd air a bhith na rathad-iarainn àlainn, tha an Settle and Carlisle cudromach gu samhlachail cuideachd. Bha British Rail an dùil cur às dhan loidhne gus airgead a shàbhaladh agus dhùin iad a’ mhòr-chuid de na stèiseanan agus lùghdaich iad na seirbheisean gus an robh glè bheag air fhàgail. Chuir buidhean strì gu làidir an aghaidh seo.
Aig a’ cheann thall, dhiùlt Ministear na Còmhdhail, fear Michael Portillo, cead a thoirt do BR gus an Settle is Carlisle a dhùnadh. ‘S e deagh naidheachd a bha seo, gun teagamh, agus a bharrachd air a bhith a’ sàbhaladh na loidhne sin fhèin, dh’fhaodadh tu a ràdh gun robh seo na cho-dhùnadh cudromach dhan t-siostam còmhdhail gu nàiseanta cuideachd.
Às dèidh mòr-dhùnaidhean Beeching sna 1960an, ged nach robh dùil ri geàrraidhean mòra air an lìonra a-rithist, bha faireachdainn anns na 1970an is 80an gun robh na rathaidean-iarainn a’ dol tro “chrìonadh stiùirichte” (managed decline) agus gum fàsadh an siostam nas lugha is nas iomallaiche dhan chomann-shòisealta mean air mhean. Ann an eachdraidh nan rathaidean-iarainn, b’ e sàbhaladh an S&C a chomharraich gun robh an crìonadh air tighinn gu crìch agus gur ann a dh’fhàsadh an lìonra bho sin a-mach.
Tha an S&C a’ soirbheachadh gu mòr a thaobh luchd-siubhail agus trèanaichean bathair a-nis agus mholainn gun dèan a h-uile duine e uair no uaireigin.
Ach sin gu leòr eachdraidh. Nuair a ràinig mi Garsdale, bha e fliuch is sgòthach ach gu fortanach, bha am bus a’ feitheimh rium agus bha e blàth is seasgair a-staigh agus chunnaic mi dà fheòrag ruadh air an àrd ùrlar fhad’s a bha sinn a’ feitheimh ri falbh.
Tha seirbheis bus coimhearsnachd ann “The Little White Bus” a tha a’ ruith sheirbheisean eadar an stèisean agus baile Hawes/Gayle. Tha seo ro-chudromach oir tha am baile pìos air falbh (c6 mìle) agus a bharrachd air sin, tha an rathad gu math caol, lùbach cas. Bha an dràibhear laghach agus dh’innse e tòrr dhomh mun sgìre agus mu na rudan a bha rim faicinn.
Am Bus Beag Geal, Garsdale
Ann an Hawes, chaidh mi dhan taigh-tasgaidh an toiseach. Tha e suidhichte ann an togalach stèisean Hawes a dhùin do luchd-siubhail ann an 1959 agus a dhùin do bhathar ann an 1964 mar thoradh air an Dr Olc Beeching (Tuiteam gun Èirigh air agus Leac air a Bheul).
Ach ged nach eil trèanaichean a’ ruith tuilleadh, tha tòrr anns an taigh-tasgaidh mun rathad-iarainn, gu sònraichte eachdraidh shòisealta na loidhne. Tha pàirt den taisbeanadh fiù ‘s anns an trèana agus tha an cafè ri taobh an àrd-ùrlair. Tha an taigh-tasgaidh mòr agus tha na taisbeanaidhean ùr, dathach agus còrdaidh iad gu mòr ri cloinn.
Taigh-tasgaidh nan Yorkshire Dales, Hawes
An uair sin, bha an t-àm ann airson srùbag agus cuairt timcheall air a’ bhaile. Chunnaic mi an t-ionad coimhearsnachd far a bheil na poilis stèidhte ann an leabhar Grimm, a’ bhùth far am faigh iad paidhean agus am Fountain, an taigh-òsta aca! Agus gu dearbha, tha tòrr thaighean-osta ann – chunnaic mi ceithir no còig airson baile anns nach eil ach 1,500 daoine no mar sin.
EasCèic is caiseEadar Gayle is HawesFactaraidh a’ chaiseStèisean a’ Phoilis/Ionad Coimhearsnachd
An uair sin, choisich mi gu Gayle, baile beag a tha glè fhaisg air Hawes a tha ainmeil mar thoradh air caise Wensleydale. Chaidh mi a-steach dhan àite agus cheannaich mi cèic is caise agus bha e a cheart cho math ris an robh mi an dùil!
Às dèidh sùil air na bùithtean agus air an eas, bha an t-àm ann a dhol dhachaidh air a’ bhus bheag gheal agus an trèana a ghlacadh dhachaigh.
Bha an trèana agam dhachaigh 30 air dheireadh – rud nach do chuir dragh sam bith orm – agus mar sin, tro “delay repay” fhuair mi an dàrna leth den fharadh agam air ais.
Mholainn baile Hawes, lealbhraichean Grimm agus an Settle and Carlisle!-.
Bha tòrr sna pàipearan bho chionn ghoirid mu “extreme day-trips”. Sin nuair a tha daoine a’ dol air turas fada fada air plèana agus air ais san aon latha.
Thug mi sùil air bhideo no dhà bho chionn ghoirid le daoine a’ dol eadar Glaschu agus bailtean leithid Baile Atha Cliath agus an Spàinn, an Fhraing, A’ Ghearmailt agus fiù ’s Morocco agus air ais ann an latha.
Bha mi a’ feuchainn ri Gàidhlig a chur air extreme day-trip “turas-latha anabharrach” is dòcha?
Tha na daoine a tha dèidheil air tursan den leithid ag ràdh gu bheil iad a’ toirt cothrom do dhaoine aig nach eil mòran tìde saor, no aig nach eil cus airgid an tìde agus an t-airgead a bhiodh iad air cosg air oidhche ann an taigh-òsta a shàbhaladh.
Tuigidh mi sin ceart gu leòr, ach dhomhsa, tha aon turas tro phort-adhair gu leòr ann an latha agus nas cudromaiche, tha na h-eimiseanan CO2 às an dol a-mach seo dìreach gun chiall.
Nis, tha an teaghlach agam gu bhith air falbh aig deireadh na h-ath sheachdain. Tha Jenny agus Eva a’ dol gu Lunnainn agus tha Ciorstaidh a’ dol air falbh air le a caraidean.
Mar sin, shaoil mi gur e deagh leisgeul a bhiodh ann turas-latha mòr a dhèanamh.
Cha robh mi idir a’ dol a dhol air turas-latha anabharrach air plèana ach a dh’aindeoin sin shaoil e gum biodh e inntinneach beagan rannsachaidh a dhèanamh feuch an gabhadh a dhèanamh.
Choimhead mi air an Liosta Bucaid agam airson àiteachan a bha faisg gu leòr agus is dòcha far am b’ urrainnear deagh bhlas fhaighinn den àite ann an latha. Thàinig dà àite a-staigh orm – Gibraltar agus Monaco (is toil leam dùthchannan beaga is neo-àbhaisteach!)
Fhuair mi a-mach nach gabh turas latha a chur air dòigh gu Gibraltar – chan eil tursan-adhair ann à Alba a rèir coltais agus bhiodh agam ri dhol a Manchester an toiseach. Airson Monaco, tha seirbheisean adhair ann eadar Dùn Èideann agus Nice, am port-adhair às fhaisg air Monaco agus tha iad aig deagh àm. Bha e coltach an tòiseach gun gabhadh a dhèanamh – ach cha b’ urrainn dhomh faighinn air ais san aon latha…
Thèid mi ann latha de na làithean, ach nì mi air trèana e – ma bhios an tìde no an t-airgead agam (trèana caideil Glaschu-Lunnainn, Lunnainn-Paris, trèana caideil Lunnainn – Nice, Nice-Monaco).
Ach mar a thuirt mi, tha mi a’ smaoineachadh gur e beachd faoin is cunnartach dhan àrainneachd a th’ ann an tursan-latha anabharrach air plèana co-dhiù.
Ach turasan-latha fada air trèana? Sin gu tur eadar-dhealaichte! Tha mi air a dhol gu Lunnainn, Sheffield, Doncaster, Wrexham is iomadh àite eile is air ais ann an latha. Agus le prìsean nan taighean-òsta tha sin a’ dèanamh ciall.
Mar sin, chaidh mi air ais dhan liosta agam airson coimhead air àiteachan a ruigear air an trèana no air bus ann an ùine nach eil ro fhada.
Thug mi sùil air an liosta de dh’àiteachan far a bheil mi ag iarraidh a dhol agus an uair sin air na fòraidhean trèana no bus.
Bha seo uile mu mìos gu leth air thoiseach air an turas agus mar sin, bha tiocaidean advance rim faighinn – ach bha iad air a bhith rim faighinn fad mìos gu leth agus mar sin bha na fàraidhean saora air falbh airson cuid de na slighean is amannan mar-thà.
B’ e seo an liosta agam:
Taigh-tasgaidh Rathad-iarainn Locomotion ann an Shildon, Co Durham
Thug mi sùil air an trèana/bus gu Màd an tòiseach ach fhuair mi a-mach nach biodh an taigh-tasgaidh – agus am meanbh-rathad-iarainn aca fosgailte air an latha sin agus gum biodh agam ri dhol ann taobh Baile nam Frisealach is mar sin, gum biodh e doirbh a dhol ann is air ais san aon latha co-dhiù.
An uair sin, thug mi sùil air Locomotion ach ged a bha trèanaichean gu leòr ann agus gun gabhadh a dhèanamh gu furasta ann an latha, bha na prìsean air fàs fìor dhaor.
Ghabhadh Giogha a dhèanamh ann an latha air a’ bhus eadar Glaschu is Ceann Loch Chille Chiarain agus bha na prìsean reusanta gu leòr, ach nuair a rinn mi beagan rannsachaidh air an eilean, bha mi den bheachd gun robh barrachd tìde a dhìth gus an t-eilean fhaicinn gu ceart.
Gu fortanach, ghabhadh turas latha a dhèanamh eadar Glaschu agus Hawes a dhèanamh ann an aon latha agus air prìs reusanta. Seo turas thairis air an Settle is Carlisle gu Garsdale agus an uair sin bus gu Hawes.
Air ais san Fhaoilleach, chaidh mi air taistealachd roc is rèile gu Lunnainn.
Às dèidh dhomh a’ cholaiste far an do choinnich triùir à Pink Floyd fhaicinn, bha an t-àm ann a dhol gu àite co-cheangailte ri ceòl rud beag eadar-dhealaichte – punc!
Mar a bhios fios aig leughadairean cunbhalach a’ bhloga seo, tha mi gu math dèidheil air a’ Chlash is air Big Audio Dynamite. Mar sin, b’ e an ath cheum agam dèanamh air an àite far an robh Mick Jones a’ fuireach nuair a bha e anns a’ Chlash.
Às dèidh turas air an Underground, bha mi ann an Westbourne Park. B’ e cha mhòr a’ chiad rud a chunnaic mi nuair a thàinig mi far na trèana an Westway. Tha tòrr iomraidhean cultarach ann mun rathad sin – òran London’s Burning, film Don Letts mun Chlash From the Westway to the World is tòrr a bharrachd. Tha e air còmhdach “Tighten Up Vol 88”, LP sgoinneil le B.A.D cuideachd.
Bha mi rud beag draghail mu bhith a’ dol dhan àite seo oir, mar a sgrìobh Mick Jones is Joe Strummer san t-sàr-òran Beyond the Pale aig Big Audio Dynamite “If you don’t know where I come from, you better stay clear of my trail, from the dark side of London, that’s way beyond the pale”.
Ach sna làithean seo, tha an t-àite air fàs gu math uaslaichte (gentrified) a rèir coltais. Is fìor thoil leam Lunnainn agus tha mi toilichte gu bheil an t-àite nas spaideile ach ’s e ana-ceartas mòr a th’ ann gu bheil Lunnainn – agus gu dearbha, Dùn Èideann, air fàs cho daor is nach eil e furasta do dhaoine àbhaisteach fuireach ann tuilleadh is gu bheil dròbhan a’ gluasad a-mach às a’ bhaile.
Fhuair mi deagh dhealbh den Tùr – bha Mick a’ fuireach air an 18mh làr. Ma tha thu air bhideo Sightsee MC le B.A.D fhaicinn, tha an tùr a nochdadh ann agus tha e cuideachd sna dealbhan sanasachd a rinn BAD nuair a bha thàinig an còmhla air ais còmhla ann an 2011 airson turas. (B’ e an gig aca ann an Glaschu an cuirm-ciùil a b’ fheàrr a chunnaic mi nam bheatha!)
Dh’fheuch mi ri dealbh a thogail san aon àite.
Choisich mi sìos gu Ladbroke Grove – a tha cuideachd a’ nochdadh anns an t-sàr òran Battle of All Saints Road le BAD.
“A couple of years ago down Ladbroke Grove…..”
An uair sin, ghlac mi an t-Underground gu Paddington (far an deach an radaigeach Èireannach Michael Davitt a chur an greim ann an 1870) agus ghlac mi loidhne Elizabeth airson a dhol gu West Ealing.
Gu mi-fhòrtanach, chaidh mi air an trèana cheàrr is chaidh mi seachad air an stèisean agam is landaig mi ann an Southall (far an robh mòr-thubaist rèile ann an 1997 a bha mar phàirt den adhbhar airson Network Rail a bhith a’ dol air ais dhan roinn phoblaich!) Ach ged a chaidh mi dhan àite cheàrr, tha mi toilichte gun deach mi ann oir chunnaic mi na soidhnichean dà-chànanach Punjabi-Beurla ann.
Fhuair mi an ath thrèana gu West Ealing an uair sin. Bha dà adhbhar ann airson turas gu Ealing. Sa chiad dol a-mach, bha mi an dòchas gum faicinn UFO no taibhse no a leithid – oir ’s ann an sin a bha na Sarah Jane Adventures suidhichte.
Agus tha meur-loidhne goirid ann eadar West Ealing agus Greenford. Is e loidhne gu math goirid a tha seo agus chan eil i air a dealanachadh fhathast. Chan eil àireamhan ro mhòr a’ cleachdadh na loidhne is mar sin, chan eil planaichean ann gus an loidhne a dhealanachadh le uèirean ach an àite sin, tha deuchainnean a’ dol air adhart air trèanaichean bataraidh a bhios a’ tearrdseadh aig na stèiseanan eadar-tursan. ’S e seann thrèanaichean D-stock at London Underground a th’ annta ach chaidh an ùrachadh le bataraidhean.
Trèana diosail, Greenford
Cha robh na trèanaichean dealanach a’ ruith an latha sin ach bha iad rim faicinn agus fhuair mi cothrom a dhol air trèana diosail. Chaidh mi air ais an uair sin agus mi a’ dèanamh air Deptford far an robh Dire Straits a’ fuireach uair….
