Bha mi ann an Inbhir Nis bho chionn ghoirid airson a’ chiad turas ann an trì bliadhna is còrr. Bha e fìor mhath a bhith air ais ann am prìomh bhaile na Gàidhealtachd.
Bha coinneamh obrach agam ach bha tìde agam às dèidh na coinneimh airson a dhol air safari rèile beag.
Bha mi airson stèisean ùr Phort-adhair Inbhir Nis fhaicinn. Thathar air a bhith a’ bruidhinn air an stèisean seo bho chionn fhada agus tha e sgoinneil gun deach fhosgladh mu dheireadh thall.
Stèisean Inbhir Nis
Cha robh trèana ann aig àm freagarrach is mar sin, chaidh mi dhan stèisean air a’ bhus. B’ e bus dealanach a bh’ ann mar a tha fìor chumanta ann an Inbhir Nis a-nis – am Baile Mòr Dealanach – mar as còir!
Bha triùir bhalach aig cùl a’ bhus agam agus chuala mi fear aca ag ràdh “people are always going on about New York, but is there really anything there that you don’t get in Inverness?”
Ceist mhòr dhuinn uile!
Chòrd an turas rium glan agus cha b’ fhada gus an robh sinn a-mach às a’ bhaile, ann am pàirc nam bùithtean agus an uair sin a-mach air an dùthaich gus an do ràinig sinn baile ùr Tòrr na Grèine a tha dìreach mu choinneimh a’ phuirt-adhair.
Nis, chuala mi rud beag mu dheidhinn Tòrr na Grèine air Radio nan Gàidheal tro na bliadhnaichean ach cha robh eòlas sam bith agam mun chùis ach a-mhàin gun robh baile ùr gu bhith ann eadar Inbhir Nis is Inbhir Narann. Cha chuala mi dad a bharrachd mu dheidhinn agus mar sin, bha mi an dùil gum biodh e coltach ri fear de na sgeamaichean taigheadais ùr air iomaill bailtean mòra – taighean mòra grod gun anam do dhaoine le tòrr airgid ach gun taste sam bith – tòrr chàraichean, gun bhùithtean sam bith agus gun mòran àite uaine ann is gun ghoireasan sam bith.
Chan ann mar seo a tha Tòrr na Grèine idir.
Ged a tha càraichean gu leòr ann, tha iad air an cumail far an rathaid seach a bhith aig cridhe gach rud agus tha tòrr àite ùine ann am meadhan a’ bhaile. Tha lotaichean ann agus pàirc agus talla-coimhearsnachd agus a h-uile rud ann nach fhaigheadh tu ann an sgeama taigheadais mar seo mar as trice. Tha bùth ann cuideachd rud a tha gu math feumail oir mar as trice ann an àite mar seo, tha agad ri dhol air draibh 15 mionaidean gus pinnt bainne a cheannach.
Agus an rud eile a tha cur orm mu sgeamaichean thaighean ùra, ’s e nach eil iad a’ leantainn traidiseanan ailtearachd Albannach sam bith. Shaoil mi gun robh iad dìreach grod is gun a bhith coltach ri taighean nas traidiseanta an àite sam bith, ach an uair sin, chaidh mi air turas gu Norfolk agus mhothaich mi gun robh iad car coltach ri taighean ann an Sasainn a Deas.
Ann an Tòrr na Grèine, ge-tà, tha coltas Albannach air na taighean, car coltach ri taighean a chitheadh tu ann am Fìobha no Lodainn an Ear – taighean geala le uinneagan dubha is similearan.
Nan sgrìobhainn manifesto airson cò ris a bu chòir taigheadas ùr a bhith coltach, bhiodh e car coltach ri Tòrr na Grèine – àite uaine le goireasan coimhearsnachd agus taighean le coltas snog agus coltas Albannach agus faisg air stèisean rèile. Agus tha na soidhnichean dà-chànanach cuideachd!
Ach….. ’s e an rud inntinneach gun robh e a’ faireachdainn uamhasach fhèin fuadain. Thug e dhomh faireachdainn “uncanny valley” uamhasach làidir! Ann an dòigh tha e a’ faireachdainn caran coltach ri film set no Center Parcs no fiù’s Stepford bho Stepford Wives.
Is dòcha gun atharraich am faireachdainn sin le tìde ge-tà.
158 agus HST ann an Stèisean Phort-adhair Inbhir Nis
Às dèidh dhuinn Tòrr na Grèine fhàgail, chaidh am bus tarsainn air an A96 agus bha sinn ann an àrainn a’ Phuirt-adhair agus cha b’ fhada gun d’ ràinig sinn an stèisean as ùire ann an Alba.
Tha daoine air a bhith a’ gearan gu bheil am Port-adhair caran fad air falbh bhon stèisean. Tha sin fìor gu ìre. Cha bhiodh duilgheadas agad mur eil baga mòr agad agus tha mi cinnteach gun coisich thu astar nas fhaide taobh a-staigh Port-adhair Ghlaschu no Dhùn Èideann airson cuid de na seirbheisean adhair. Ach can ma tha clann agus bagaichean mòra agad, cha bhiodh e a cheart cho furasta.
‘S e an rud a chur dragh orm nach robh an t-slighe coiseachd eadar an stèisean agus am Port-adhair idir soilleir. Agus tha fhios agad cò ris a tha e coltach aig Port-adhair – ma thèid thu an taobh ceàrr, bidh feansa mòr ann ag ràdh “Na rach seachad air seo no thèid do chur gu bàs air adhbharan tèarainteachd / gus an dùthaich a dhìon an aghaidh rabies” no rudeigin mar sin!
Bha mi airson a dhol dhan Phort-adhair airson srùbag ach cha robh tìde agam is mar sin, dh’fhuirich mi aig an stèisean is thug mi deagh shùil air. Tha dà àrd-ùrlar agus drochaid ann. Ann an dòigh, tha e caran identikit leis na stèiseanan uile a chaidh a thogail an Alba bho chionn ghoirid – Robroyston, Reston agus Linton an Ear (a tha gu bhith a’ fosgladh a dh’aithghearr).
Ann an dòigh, tha mi a’ faireachdainn gu bheil stèiseanan ùra caran overengineered, gu sònraichte leis na drochaidean is lioftaichean mòra a th’ aca. Tha fhios agam gu bheil iad ann seo mar thoradh air an DDA – ach feumaidh gu bheil dòigh ann air ruigsinneachd a thoirt seachad dhan a h-uile duine air prìs nas ìsle?
Nuair a bha BR ann, dh’fhaodadh iad stèisean sìmplidh ùr a thogail air eadar cairteil is leth mhillean not ach san latha a th’ ann tha mar as trice a’ cosg £12M no barrachd – cosgais tòrr nas motha fiù ’s le atmhorachd. Saoilidh mi gum bu chòir dha a bhith na phrìomhachas dhan ghnìomhachas cosgaisean nan stèiseanan ùra ìsleachadh gus an gabh tòrr a bharrachd a thogail.
Ach chan eil mi airson gearan mun stèisean idir – tha e sgoinneil. Tha e mòr le dà àrd-ùrlar agus rùm airson trèanaichean fada.
Tha e air a fhrithealadh le trèanaichean matha cuideachd – fhuair mi Intercity 125/HST air ais. San latha a th’ ann, tha cus thrèanaichean le seataichean nach eil comhfhurtail agus gun rùm gu leòr. Nì tòrr de na h-aonadan dìosail cus fuaim cuideachd. Ann an HST, tha air-con math ann, tha suidheachan comfy agad agus rùm gu leòr airson do chasan agus do chuid bhagaichean. Dè eile a dh’iarradh tu?
Chan eil an stèisean ach 10 mìle air falbh air an trèana, tòrr nas luaithe na bus no càr leis cho fìor dhona sa tha an trafaig daonnan ann an Inbhir Nis. Agus ’s e turas brèagha a th’ ann cuideachd le seallaidhean àlainn de Linn Mhoireibh agus Drochaid Cheasaig.
Chan fhada gus an robh mi air ais ann an Inbhir Nis gus HST eile a ghlacadh air ais a Ghlaschu. Bha deagh thuras agam agus chòrd stèisean Port-adhair Inbhir Nis rium fìor mhath, agus tha e a’ togail na ceist – aon uair eile – cuine a bhios rathad-iarainn/trama ann gu Port-adhair Ghlaschu?
Tha drochaidean Fhoirthe gu math suaicheanta air feadh an t-saoghail agus iad a’ cur gu mòr ri cliù na h-Alba. Tha pròiseact còmhdhail ùr dìreach air tòiseachadh air Drochaid-rathaid Fhoirthe a dh’fhaodadh mì-chliù a chosnadh dhan dùthaich, mur a bi sinn faiceallach, ge-tà.
Seo AB1 – seirbheis bus fèin-obrachail (autonomous bus) a tha a’ ruith eadar Pàirc Dhùn Èideann agus Ferrytoll ann am Fìobha taobh drochaid Fhoirthe. Seo com-pàirteachas eadar Stagecoach, Riaghaltas na h-Alba, Riaghaltas na RA, Oithigh Napier agus grunn bhuidhnean eile.
AB1 – no “Abbey” mar a chanas muinntir a’ phròisect rithe aig Pàirce Dhùn Èideann
Tha seo na dheuchainn air teicneòlas carbadan fèin-obrachail. An àite a bhith air a dhràibheadh le dràibhear, tha am bus ga ruith le bathar-bog a tha a’ cleachdadh sensoran, teicneòlas saideil, AI is eile. Bidh dràibhear ann ach dìreach air adhbharan sàbhailteachd air eagal ’s gun tèid dad ceàrr agus bi neach cuideachaidh air bòrd cuideachd – “caiptean” a’ bhus car coltach ri conductor.
Fhuair am pròiseact seo cinn-naidheachd air feadh an t-saoghail – chunnaic mi stuth ann an Canada, na Stàitean Aonaichte, san London Evening Standard, sna broadsheets agus tabloids Breatannach agus gu leòr pàipeirean nàiseanta is ionadal Albannach. “A’ chiad seirbheis bus fèin-obrachail san t-saoghal”. Tha e air feadh YouTube cuideachd.
Tha e air headlines gu leòr a ghlacadh ceart gu leòr, ach am bi am pròiseact cho math an da-rìribh?
Ann an dà fhacal: cha bhi.
Tha seo na eisimpleir de sgleò-bhathair no vapourware. Seo seòrsa de rud teicneòlasach a gheibh tòrr mòr haidhp, tòrr mòr mholadh bho luchd-poileataigs agus luchd-naidheachd agus a tha daonnan dìreach air impis tòiseachadh – gu tric fad bhliadhnaichean!
Chuala sinn beagan bhliadhnaichean air ais mu hyperloops, loops agus tòrr a bharrachd. Bha mi air prògram air rèidio nan Gàidheal beagan bliadhnaichean air ais ag ràdh nach robh feum sam bith san teicneòlas hyperloop aig Elon Musk agus nach tigeadh dad a-mach às. Bha mi ceart. Chaidh stad a chur air a’ phròiseact bhon uair sin agus chaidh an hyperloop fhèin a chur dhan scrap.
An aon rud leis an lùb sgoinneil a bha gu bhith aig Musk ann an Las Vegas. Gheall e lùb luath a bhiodh a’ toirt mòran dhaoine a-steach dhan bhaile ann am podaichean ùr-nodha. Aig an deireadh, cha robh anns an lùb seo ach tunail beag do thagsaidhean àbhaisteach nach do chuir mòran ri capacity a-steach dhan bhaile agus a chosg fortan. Chan eil an tunail fiù ‘s mòr gu leòr gus tramaichean no busaichean a chur ann.
Ach tha carbadan fèin-obrachail eadar-dhealaichte, nach eil?
Chan eil idir. Chan eil annta ach sgleò-bhathair.
Bho chionn beagan bliadhnaichean bha Musk agus eile ag ràdh gum biodh carbadan fèin-obrachail cumanta ro thoiseach nan 2020an. Thuirt Uber cuideachd nach biodh dràibhearan sna tagsaidhean aca ann an ùine nach biodh fada agus thasgaich VW agus Ford na billeanan mòra ann an càraichean fèin-dràibhidh.
“The future’s so bright, I gotta wear shades” mar a chanas iad!
Ach cha robh a h-uile duine a’ creidsinn na haidhp. Sgrìobh an neach-naidheachd còmhdhail Christian Wolmar leabhar ann an 2018 a’ cumail a-mach nach tigeadh mòran a-mach às an teicneòlas ann an leabhar goirid a sgrìobh e air an robh “Driverless Cars: Road to Nowhere”.
Carson?
Tha ceistean feallsanachdail eitigeach agus laghail mòra ann. Ma tha tubaist ann mar eisimpleir, cò as còireach gu laghail? An “dràibhear” daonna, a’ chompanaidh a rinn an carbad, a’ chompanaidh a rinn na sensors no an GPS? Agus tha an trolley problem air nochdadh uair is uair cuideachd. Ma tha tubaist gu bhith ann, feumaidh prògramadh a’ charbaid co-dhùnadh càite am bu chòir dha bualadh agus feumaidh rangachadh a bhith ann air dè na daoine no na nithean as cudromaiche. Ceist fheallsanachdail mhòr!
Agus is dòcha nas cudromaiche, tha ceistean practaigeach ann cuideachd mar a chanas mi nas fhaide air ais.
Nis, bho sgrìobh Wolmar an leabhar aige, chan eil an cruth-atharrachadh ann an càraichean fèin-obrachail air tighinn idir a dh’aindeoin mòr-fhàs ann an teicneòlas AI eile. Gu dearbha, tha Uber, Tesla, Ford agus VW uile air an cùl a chur gu carbadan fèin-obrachail – às dèidh dhaibh na billeanan mòra a chall air an teicneòlas.
’S ann anns a’ cho-theacsa seo a bu chòir dhuinn coimhead air pròiseact teicneòlas carbadan fèin-obrachail na h-Alba. Seo teicneòlas nach eil ro mhath agus a tha a’ dol à fasan gu ìre co-dhiù.
OK – dè na duilgheadasan practaigeach agus dè ghabhadh ionnsachadh bhon deuchainn ann an Dùn Èideann?
Aig an ìre seo, feumaidh na busaichean “fèin-obrachail” bun-structar cosgail a bharrachd air cosgaisean nan carbadan fhèin – cha ghabh bus fèin-obrachail a chleachdadh air slighe sam bith aig an ìre seo. Tha am bus a’ ruith air slighean fa leth airson tòrr den t-slighe, a’ gabhail a-steach drochaid a tha do bhusaichean a-mhàin. Agus chan urrainn dhut seirbheis a chur air dòigh gu luath fiù ’s leis a’ bhun-structar an sàs – feumar na ceudan de mhìltean de mhìltean a dhràibheadh air an t-slighe gus an t-eòlas a thogail san AI air a shon.
Ach fiù ’s leis a seo uile, chan eil an t-slighe air fad fèin-obrachail. Mar a tha mi a’ tuigsinn na cùise cuideachd, feumar am bus a thionndadh mun cuairt san dòigh àbhaisteach aig gach ceann den t-slighe cuideachd.
Agus feumar cuimhneachadh nach eil ann ach trì stadan air an t-slighe air fad – fear aig gach ceann den t-slighe agus aig an drochaid. Dè cho math ’s a bhios busaichean fèin-obrachail air dèiligeadh ri slighean far a tha barrachd stadan ann? Thug mi sùil air a’ bhus ionadail agam – an 59 eadar meadhan Ghlaschu agus Pàirc na Mòna. Tha 33 stadan ann.
Mar sin, ma bhios an deuchainn cho soirbheachail ri soirbheachail, seallaidh e gu bheil e comasach busaichean fèin-obrachail a ruith air bun-structair fa leth. Ach chan eil e coltach gum faighear cuidhteas an dràibhear air an t-slighe air fad. Mar sin, tha e a’ sealltainn gun gabh busaichean a ruith air bun-structar fa leth ann an suidheachadh far a bheil slighe shìmplidh aca far nach eil aca ri measgachadh le cus trafaig àbhaisteach. Agus fiù ’s nan rachadh am bus a ruith eadar park and ride taobh a-muigh Dhùn Èideann agus Ferrytoll, agus nach biodh dràibhear a dhìth, bhiodh conductor a dhìth air adhbharan sàbhailteachd, togail airgid agus cumail smachd.
Chan eil teagamh sam bith agam gun gabhadh rudeigin mar seo a dhèanamh ach an fhiach e? Chan eil mòran àiteachan ann an Alba a bhiodh freagarrach air a shon. Ann an suidheachaidhean mar seo, bhiodh e soirbheachail san aon dòigh ri can, pods eadar terminalan ann am puirt-adhair no deuchainnean air mini-busaichean gun dràibhearan aig puirt-adhair eadar pàrcaichean càir agus an terminal. No ri hovercraft no monorail. Tha feum orra ann an cuid de shuidheachaidhean ceart gu leòr – ach cha toir iad cruth-atharrachadh air còmhdhail. Agus cuimhnich, fiù ’s leis a sin, cha b’ fhiach e air adhbharan eaconamach. Bhiodh sàbhaladh beag ann an tuarastal – conductor seach dràibhear no dràibhear air tuarastal na b’ ìsle – ach ’s e airgead gu math beag a bhiodh ann an sin an taca ris an airgead mhòr a bhiodh a dhith air busaichean fèin-obrachail is bun-structair air an son. ‘S e an aon dòigh anns a dh’fhaodadh iad a bhith èifeachdach gu h-eaconomach seòrsa “trèanaichean rathaid” a ruith le trèilear no dhà – ach chuireadh seo ris na duilgheadasan le bhith a’ measgachadh le trafaig eile.
An gabhadh busaichean fèin-obrachail, agus gu dearbha, càraichean fèin-obrachail a sgaoileadh nas fharsainge?
Chan eil mi cinnteach. Is dòcha chanainn – ach cha bhiodh e idir furasta agus nas cudromaiche, chan eil adhbhar sam bith ann gus a dhèanamh.
Mar a thuirt mi, tha an tech seo air leth cosgail. Chaidh na ceudan de bhilleanan a chosg air seo mar-thà agus tha tòrr de na companaidhean a-nis den bheachd nach fhiach e. Tha e doirbh agus bi e daonnan doirbh measgachadh le trafaig àbhaisteach – rud a tha a’ ciallachadh dùblachadh ann am bun-structar. Agus ma tha sinn deònach sin a dhèanamh, bhiodh slighean-bus do bhusaichean àbhaisteach tòrr nas bu shaoire co-dhiù! Agus tha e coltach gu bheil adhartas le VLR – very light rail – a’ fàgail gum bi teicneòlas nan tramaichean nas saoire san àm ri teachd cuideachd.
Sgeama Coventry VLR – pìleat de thramaichean air cosgais tòrr nas ìsle
Gus faighinn seachad air na cnapan-starra laghail is eiticeil le carbadan fèin-obrachail, bhiodh tòrr airgead a dhìth ach ghabhadh sin a dhèanamh. Ach airson a bhith ann an suidheachadh far am biodh a’ mhòr-chuid de na busaichean fèin-obrachail agus air rathaidean àbhaisteach? No far a bheil na carbadan uile fèin-obrachail?
Dh’fhaodadh gun gabhadh a dhèanamh aig a’ cheann thall nan cosgamaid airgead gu leòr air ach tha sinn a’ bruidhinn air airgead do-chreidsinneach – na trilleanan de nòtaichean agus chanainn nach bu chòir dha a bhith na phrìomhachas.
Ma tha companaidhean prìobhaideach agus tech billionaires airson airgead a chosg air sgleò-bhathair mar seo, tha sin an urra riutha fhèin ach cha bu chòir dhan roinn phoblaich a bhith a’ toirt taic airgid dha ann an dòigh sam bith.
Agus chan e dìreach airgead a tha a dhìth ach tìde. Tha an teicneòlas fhathast aig ìre gu math neo-leasaichte agus bheir e ùine. ’S e glè bheag de rathaidean-iarainn a chaidh a dhèanamh gu tùr fèin-obrachail – ged a tha iad tòrr nas sìmplidhe na rathaidean – dìreach loidhnichean meatro an siud ’s an seo a tha gu math sìmplidh is self-contained. Agus cha bhi an tìde againn a bhios a dhìth gus carbadan rathaid fèin-obrachail a chur an sàs gu ìre mhòr sam bith mur a cuir sinn cuideam air teicneòlas uaine an-dràsta seach sgleò-bhathair.
A thaobh na h-àrainneachd, fiù ’s nan tigeadh haidhp nan carbadan fèin-obrachail gu bith, cha chuideachadh e le èiginn na gnàth-shìde idir agus cha choileanadh e dad ach na milleanan de dhràibhearan proifeiseanta a chur à obair – no a chur air tuarastal nas ìsle. Tha AI feumach air tòrr mòr dealain agus mar as motha de sgeamaichean a th’ ann, mar as motha de dhealan a bhios a dhìth.
Chan eil mòran tìde againn gus ar planaid a shàbhaladh. Thathar air airgead gun chiall a chaitheimh air carbadan fèin-obrachail, teicneòlas nach eil ro fheumail sa chiad dol a-mach, agus bu chòir dhan airgead sin a thasgadh ann an tramaichean, trèanaichean, busaichean-tràilidh, busaichean is càraichean dealanach is a leithid an àite a bhith ga chall air sgeamaichean sgleò-bhathair mar seo. Tha fianais ann mar-thà gun do chur cho beò-ghlaicte ’s a bha na companaidhean chàraichean le carbadan fèin-obrachail dàil air leasachadh teicneòlas carbadan dealanach.
B’ urrainn dhuinn tramaichean a thoirt air adhart anns gach baile aig an robh iad riamh, a h-uile rathad-iarainn a chaidh a dhùnadh le Beeching ath-fhosgladh, HS3 is 4 a thogail agus na ficheadan de bhàtaichean ùra a thogail do ChalMac leis an airgead a chosgadh e gus càraichean fèin-obrachail a dhèanamh nam mainstream ann an còmhdhail. Agus dh’fhaodamaid còmhdhail phoblach a dhèanamh an-asgaidh cuideachd!
Thathar ag ràdh gun tuirt Alexander Graham Bell mun fhòn: “one day every major city in America will have a telephone”. Tha fios againn gun robh e ceàrr agus fòn againn uile, ach chanainn gum biodh cuòt mar sin fìor a thaobh carbadan fèin-obrachail. Is dòcha gum bi siostaman ann an siud ’s an seo – rudan ann an suidheachaidhean sònraichte cuingichte ach cha tèid e mòran nas fhaide na sin – tha mi an dòchas co-dhiù.
Steach dhan Fhoirthe leis!
Alasdair
p.s. Tha mi air beachdan gu math làidir a chur an cèill an seo. Airson a bhith cothromach, tha mi an dùil a dhol air a bhus agus sgrìobhaidh mi lèirmheas an seo. Saoil an atharraich mi mo bheachd?
Sa bhloga mu dheireadh, dh’aithris mi air an turas agam gu Ceann Loch Chille Chiarain. Am measg rudan eile, chaidh mi air chuairt gu Eilean Dà Bhàrr.
Bho thill mi dhachaigh, tha mi air rudeigin inntinneach ionnsachadh mun eilean – gu bheil stampaichean aige. B’ àbhaist bogsa puist a bhith san eilean agus dh’fhaodadh tu litir no cairt-phuist a chur bhon eilean, ach dh’fheumadh tu stampa Eilean Dà Bhàrr a bharrachd air stampa àbhaisteach. A rèir coltais, sguir an t-seirbheis puist seo sna 1960an, ach lean iad orra a’ cruthachadh stampaichean fada às dèidh sin leis gun robh iad a’ còrdadh ri daoine.
Tha stampaichean mar seo meadhanach cumanta airson eileanan beaga. Tha traidisean fada de bhith a’ dèanamh stampaichean ann an eilean Lundy (no Ynys Wair sa Chuimris) ann an Devon. Ann an Alba, ’s e na h-Eileanan Samraidh as ainmeile airson a bhith a’ dèanamh stampaichean den t-seòrsa seo. Agus tha stampaichean mar seo aig a’ mheanbh-nàisean Sealand far costa Suffolk cuideachd.
Airson stampaichean mar seo, tha iad feumail gu ìre – is urrainn dhut rudeigin a chur bhon àite agus thèid a stampadh bho Ynys Wair no Tanara Mòr etc agus tha e mar chuimhneachan air an àite ged nach eil e cho cudromach ri cudromach cothrom a bhith agad litir a chur nuair a bhios tu air turas latha ann.
Fhuair mi a-mach nuair a bha mi a’ rannsachadh seo gu bheil cuid de dh’àiteachan no eileanan a’ dèanamh nan stampaichean dhaibh fhèin ged nach eil feum sam bith orra air adhbharan postachd. Nam measg Colbhasa agus Ìle. Agus tha e math fhaicinn gu bheil iad dà chànanach (ged a tha a’ Ghàidhlig ceàrr air stampaichean Ìle – tha “an t-Eilean Ìle” aca…..). Bidh cuid a dhaoine gan cruinneachadh agus tha iad nan dòighean math gus an t-àite a shanasachadh ma chuireas tu stampa air litir còmhla ris an stampa àbhaisteach.
Fhuair mi a-mach gu bheil ainm sònraichte air stampaichean mar seo: Stampaichean Cinderella. Tha iad a’ gabhail a-steach an fheadhainn air a bheil feum air choireigin leithid nan Eileanan Samraidh ach cuideachd stampaichean mar an fheadhainn ann an Colbhasa no Ìle aig nach eil ròl postaidh sam bith agus stampaichean sanasachd, leithid iomairtean poilitigeach. Mar eisimpleir, nuair a chaidh stampaichean a chruthachadh leis a’ Phost Rìoghail airson Alba, A’ Chuimrigh agus Èirinn a Tuath a bha rud beag eadar-dhealaichte ri stampaichean Shasainn, cha deach stampaichean Còrnach a chruthachadh agus chur seo dragh air nàiseantaich na Cuirne agus chruthaich iad an stampa seo.
A bharrachd air seo, ge-tà, fhuair mi a-mach gu bheil an leithid de rud ann ri stampaichean rathad-iarainn cuideachd.
San àm a dh’fhalbh, dh’fhaodadh tu litir a phostadh air trèana no stèisean rèile agus bha agad ri stapma a cheannach bhon chompanaidh rèile a bharrachd air stampa àbhaisteach. Saoilidh mi gur e rud a bha seo a thòisich ann an làithean tràtha nan rathaidean-iarainn nuair nach robh siostam a’ phuist buileach cho leasaichte. San latha a th’ ann, tha bogsaichean puist anns na stèiseanan mòra uile, leithid Glaschu Mheadhain agus bidh bogsa puist gu math faisg air cha mhòr gach stèisean co-dhiù.
Lean seo air adhart gu làithean BR ach mu dheireadh thall, sguir iad. Ach chùm cuid de na rathaidean-iarainn glèidhcte orra le bhith gan dèanamh. San latha an-diugh tha an Talyllyn agus Rathad-iarainn Ffestiniog sa Chuimrigh, Rathad-iarainn Nene Valley ann an Sasainn gan dèanamh fhatathast. Tha iad rim faighinn ann an Eilean Mhanainn cuideachd agus gu dearbha, chuir mi litir dhachaigh le stampa bho mhullach Snaefell ann an Eilean Mhanainn uair.
Rud a tha inntinneach, ’s e gu bheil trèanaichean air tòrr de na stampaichean nach eil aig na rathaidean-iarainn. Mar eisimpleir, rinn Eilean Dà Bhàrr sreath de stampaichean de thrèanaichean – ged a tha an stèisean as fhaisg air san Òban!
Bha ùidh aig m’ athar nach maireann ann an stampaichean agus bhiodh rudan mar seo air còrdadh ris glan! Bhiodh e a’ cruinneachadh stampaichean co-cheangailte ri Esperanto – an cànan eadar-nàiseanta anns an robh e fileanta, agus stamapichean bho dhùthchannan beaga a b’ àbhaist a bhith anns an USSR leithid Latbhia is Lituania agus eileanan beagan leithid Eilean Ascension agus Alderney.
Thoisich mi am bloga seo bho chionn fhada air an t-saoghal leis an amas a dhol air gach rathad-iarainn ann an Alba – beag is mòr.
Chaidh mi air a h-uile loidhne san lionra nàiseanta agus air a h-uile rathad-iarainn glèidhte bhon uair sin agus cha robh e doirbh idir. Cha robh e a cheart cho furasta a dhol air gach meanbh-rathad-iarainn (miniature railway) ge-tà.
Meanbh-rathad-iarainn Cair Chaladain, 8/4/23
Mar as trice, cha bhi meanbh-loidhnichean a’ ruith gu tric agus gu h-eachdraidheil, cha robh dad aca air an eadar-lìon no sna meadhanan sòisealta agus mar sin tha e gu math tric cianal doirbh faighinn a-mach cuine a tha iad a’ ruith mur eil thu a’ fuireach san sgìre sin.
Tha aon mheanbh-rathad-iarainn a bha gu sònraichte doirbh faighinn a-mach mu dheidhinn – am fear ann am Pàirc Beveridge ann an Cair Chaladain.
Sgrìobh mi gu Miniature Railway magazine, chuir mi fios gu daoine a tha an sàs ann an rathaidean-iarainn beaga agus bhruidhinn mi ri daoine as aithne dhomh a tha a’ fuireach ann am Fìobh agus fad bhliadhnaichean, cha chuala mi dad air ais. Cha robh fhios aig duine sam bith mu dheidhinn.
Lorg mi bhidio air YouTube den loidhne bho chionn beagan bhlaidhnaichean agus sgrìobh mi dhan neach a thog e a’ faighneachd an robh fios sam bith aca mu dheidhinn – ach thuirt iad gur ann glè glè ainneamh a bhiodh e a’ ruith is nach robh fios sam bith a bharrachd aca…
An uair sin, cha chuala mi dad a bharrachd fad beagan bliadhnaichean – gus am faca mo charaid is co-obraiche Michaela, a tha a’ fuireach san Rìoghachd – artagal mu dheidhinn san East Fife Mail.
A bharrachd air sin, tha làthaireachd aca air Facebook a-nis cuideachd.
Leugh mi an sin gum biodh iad a’ ruith air an Disathairne aig àm na Càisge agus cha b’ e ruith ach leum dhomh a dhol ann airson a dhol air an rathad-iarainn rùnach seo!
Chaidh mi air an trèana eadar Glaschu is Dùn Èideann taobh Shotts agus an uair sin eadar Dùn Èideann gus Cair Chaladain. Bha latha blàth grianach brèagha ann agus bha an turas math fhèin. Seallaidhean àlainn de na monaidhean ann am meadhan na h-Alba agus an uair sin den tràigh ann am Fìobh.
Cha robh mi ann an Cair Chaladain bho na 80an agus chaidh mi air cuairt bheag timcheall air a’ bhaile mus deach mi dhan phàirc agus feumaidh mi a ràdh gun do chòrd am baile rium gu mòr.
Tha Pàirc Beveridge gu math mòr agus gu math breàgha le tòrr shlighean coiseachd agus loch mòr. Mhothaich mi gun robh ciuatha mòr ann – bha còrr is 150 duine a’ feitheimh ris an trèana bheag às dèidh dhan artagal nochdadh san East Fife Mail. Leis nach robh ach aon choidse ann, bha mi a’ feitheimh fad còrr is uair a thìde gu leth airson a dhol air an trèana (is math gun robh deagh leabhar claisneachd agam!).
Mu dheireadh thall, bha an turas agam gu bhith ann. Dh’fhalbh an còignear a bha air thoiseach orm air an trèana agus bha mi gu bhith a’ dol air an ath thrèana. An uair sin, bha brag ann agus thàining an trèana gu stad obann. ’S ann a bha an trèana air a dhol far nan rèilichean mar thoradh air rèile bhriste!
“Tha sinn duilich” thuirt an neach a bha a’ cruinneachadh an airgid – “feumaidh sinn an loidhne a charadh. Thigibh air ais a-màireach.”
Às dèidh dhomh feuchainn ri turas fhaighinn air an rathad-iarainn fad còrr is 12 bliadhna, cha d’ fhuair mi cothrom fhathast, Ach tha mi fortanach gum faca mi an trèana a’ ruith air an loidhne le mo dhà shùil agus gun do thog mi dealbh no dhà. Tha mi an dùil is an dòchas gum faigh mi cothrom a dhol air an loidhne bheag seo latha eile agus nach toir e 12 bliadhna eile.
Tha loidhne Inbhir Lìobhann ann am Fìobh gu bhith ag ath-fhosgladh ann am beagan mhìosan.
Tha sin a’ togail ceist dhomh agus do luchd-iomairt eile: dè an ath loidhne a bu chòir ath fhosgladh?
Tha iomairtean làidir a’ dol air adhart aig an àm seo airson loidhnichean ùra gu Cill Rìmhinn agus Eilean/Ceann Phàdraig/Baile nam Frisealach.
Ach tha loidhne eile ann a bu chòir ath-fhogladh cuideachd ann an àite a tha air leth feumail air leasachadh agus nach biodh ro-chosgail a chionn ’s gu bheil an trac fhathast ann agus fhathast ga chleachdadh airson bathair. Gu dearbha, chaidh a dealanacadh bho chionn ghoirid.
Seo loidhne a dhùin ann nan 1968 ach a bhiodh gu math feumail san latha an-diugh – an loidhne gu Inbhir Ghrainnse.
Seo dealbh den stèisean a bh’ ann roimhe.
Clas 100, Inbhir Ghreinnse
Tha an loidhne fhathast ann agus fhathast ga cleachdadh gu mòr agus tha làrach an stèisean fhathast ann cuideachd. Cha bhiodh obair no cosgaisean ro mhòr an lùib pròiseact ath-fhosglaidh agus tha sluagh mòr gu leòr aig a’ bhaile airson seirbheis rèile – c20,000.
‘S e an t-aon duilgheadas gu bheil an loidhne bhon Eaglais Bhric a’ tighinn bho thaobh Ghlasch mar a chithear san dealbh gu h-ìosal. Mar sin, dh’fhaodadh trèanaichean eadar-Ghlaschu, Comar nan Allt agus An Eaglais Bhreac (Baile a’ Ghreumaich) a dhol air adhart gu Inbhir Ghrèinnse. Mar sin, bhiodh e furasta trèanaichean a ruith gu dìreach bho Ghlachu ach cha ghabhadh trèanaichean a ruith ann gu dìreach bho Dhùn Èideann. Mar sin, dh’fheumadh còrd goirid a thogail bho thaobh Dhùn Èideann den loidhne no dh’fheumadh luchd-siubhail a tha a’ dol a Dhùn Èideann an trèana fhàgail anns an Eaglais Bhric agus trèana eile a ghlacadh an sin.
Leugh mi leabhar fìor mhath mu rathaidean-iarainn na h-Alba bho chionn ghoirid agus sgrìobh mi an lèirmheas seo air Goodreads. Shaoil mi gum biodh e math a chur suas air a’ bhloga, ged a tha e sa Bheurla.
In Scotland’s Lost Branch Lines – Where Beeching Got it Wrong, transport expert and activist David Spaven looks at how and why all of Scotland’s rural branch lines came to be closed.
While there is a tendency to look at all railway closures as the fault of Dr Beeching, Spaven reminds us that this is not the case. He goes on to put Beeching report into its broader historic context, looking at branch line closures under the Big Four and by BR before Beeching and at the subsequent closures in the late sixties and early seventies, many of which inot recommended by his Reshaping British Railways report.
Beeching has always been something of a folk enemy and his name is infamous even today some 60 years on. In recent years, some people have taken a revisionist view of the railway axe-man. Spaven notes that the remit handed to Beeching was somewhat narrow and was aimed purely at bringing the railways into profit and did not consider the broader socio-economic importance of the railways. However, as the book points out using a great deal of historic research and railway expertise, Beeching’s analysis could be said to be very weak even within the remit handed to him by the even more villainess Ernest Marples, Minister for Transport.
Stèisesan Chalashraid – loidhne a dhùin an Dr Olc
It has often been pointed out before that the report was based on figures taken at periods of the year that didn’t take account of seasonal traffic. The robustness of the figures has often been challenged too as has Beeching’s overoptimism that passengers would continue to use rail services from the nearest railhead following closure of their local branch line.
Spaven’s main thesis is that in addition to these weaknesses, Beeching also failed to consider measures short of closure which could have allowed the maintenance of branch lines. Looking at a range of case studies including Ballater, Peterhead/Fraserburgh, Ballachulish, Crieff, Callander, Peebles and the Fife Coast line amongst others, the author argues that the potential of costs savings through de-staffing stations, singling tracks, closing little-used stations and reducing the numbers of manual level crossings and signal boxes could have radically reduced the cost of running many of the lines. Increased service levels using modern DMUs would also have helped, increasing the attractiveness of rail travel, particularly if combined with improved promotion and fare reform.
It is recognised that some railways were so uneconomic as to have been candidates for closure in any situation, however, many others are shown to have had a lot more life in them at the time of closure.
The book finishes with chapters on lessons learnt and the future of branch lines. The latter looks at the most likely future reopenings and the potential of tram-trains and the integration of railways with official ScotRail coach services.
While Spaven isn’t expecting a revolution in building new branch lines in Scotland any time soon, he is relatively optimistic about the future and puts forwards many good suggestions. One of the compelling ideas of the book is that there was a fatalism about the railways in the 1960s, shared by the public, railway workers, politicians and trade unions alike that railways were largely a thing of the past and their decline inevitable. This led to pessimism about saving lines and failure to consider alternatives to closure.
With congested cities and the environmental crisis, the pendulum is turning in the other direction with a widely shared view that railways and public transport in general are the way forward. Opening or reopening railways is a slow, difficult and expensive business but this spirit of the age makes for a hopeful future. We’re soon to see the Leven Line reopen. Where will be next? St Andrews? Ellon/Peterheid/Fraserburgh?
Finally, Spaven also proves that it is still OK to see Beeching as a baddie!
This book is not only a fascinating read, but contains many photographs, many from Spaven’s own collection and has a table with the dates of closures of the different branch lines which readers are likely to find themselves referring back to often.
Às dèidh co-chomhairle, tha Liz Nic a’ Ghobhainn BPA air am moladh deireannach aice airson Bile Buill a chur a-steach gus dèanamh cinnteach gum bi cothrom aig òigridh air foghlam a-muigh: Bile Sgoiltean (Foghlam Còmhnaidh a-muigh) (Alba): Moladh airson Bile gus dèanamh cinnteach gum faigh daoine òga, gu sònraichte sa chiad cheithir bliadhna den àrd-sgoil, … Leugh an corr de Bile Sgoiltean (Foghlam Còmhnaidh a-muigh) – Aithisg na co-chomhairle
Tha Comataidh Ceartas Sòisealta agus Tèarainiteachd Shòisealta Pàrlamaid na h-Alba air turas rannsachaidh ann an Uibhist an-diugh is a-màireach. Tha seo mar phàirt den rannsachadh aca air obair phàrantan agus bochdainn chloinne. Faodaidh tu turas na Comataidh a’ leantainn air Twitter air cunntas na Comataidh @SP_SJSS, @ParlAlba agus air @Engage_SP – sgioba com-pàirteachaidh na Pàrlamaid. … Leugh an corr de Comataidh Phàrlamaideach ann an Uibhist
San latha a th’ ann, bidh sinn a’ smaoineachadh air na rathaidean-iarainn mar shiostam no lionra ach nuair a chaidh an togail an toiseach san 19mh linn, chan ann mar sin a bha cùisean idir.
Bha na diofar chompanaidean rèile a’ co-fharpais gu mòr ri chèile agus tha seo gu math follaiseach bho na diofar stèiseanan sna bailtean-mòra. Ann an Dùn Èideann, mar eismpleir, bha dà therminus ann: Waverley agus Sràid a’ Phrìonnsa. Ann an Glaschu, bha ceithir ann: Glaschu Mheadhain, Sràid na Banrigh, Sràid Bhochanan agus St Enoch.
Bha rudan nas miosa buileach ann an Lunnainn, ge-tà. San latha an-diugh, tha 14 termini ann agus b’ àbhaist barrachd a bhith ann!
Bidh mi a’ dol gu Lunnainn meadhanach tric ach chan eil mi air a bhith anns a h-uile terminus fhathast. Tha mi air na bhith anns a’ mhòr-chùid aca mar-thà ach bha dhà no trì nach fhaca mi riamh roimhe agus shaoil mi gur e deagh thuras a bhiodh ann. Mar sin, chuir mi romham a dhol air splaoid gu na termini Lunnainneach uile ann an latha.
Tha e furasta a dhol eatorra uile air an Underground ach bha sin ro fhuarasta dhomh agus mar sin, chuir mi romhan a dhol ann air trèanaichean an lìonra nàisesanta a-mhàin. Far nach robh e comasach a dhol eadar stèiseanan gu dìreach, bha e ceadaichte a choiseachd eadar stèiseanan.
Chuir mi seachad grunn làithean ag obair air plana airson a dhol eadar stèiseanan agus mu dheireadh thall, bha plana agam – plana gu math toinnte le còrr is 30 tursan trèana. An uair sin, chuir mi taigh-òsta agus siubhal air dòigh eadar an Nollaig is a’ Bhliadhna Ùr.
Gu mì-fhortanach, às dèidh dhomh na tiocaidean a cheannach, chaidh fhoillseachadh gum biodh grunn loidhnichean is stèiseanan dùinte rè nan saor-làithean airson obair innlearachd – Liverpool Street air fad agus a h-uile Loidhne Overground gu Liverpool Street nam measg. Agus cha robh e comasach a dhol eadar Victoria agus Waterloo air an trèana mar thoradh air obair innleadaireachd aig Clapham Junction. Agus a bharrachd air sin, air an latha fhèin, bha trioblaidean ann leis na loidhnichean Overground a-mach is a-steach a Euston…
Bha agam ri co-dhùnadh am bu chòir dhomh cumail a’ dol agus a dhol eadar na stèiseanan a’ cleachdadh an tiùb far an robh sin a dhìth, no a bhith ga fhàgail gu latha eile agus rudeigin eile a dhèanamh air an turas seo a Lunnainn. Aig a’ cheann thall, cho-dhùin mi gum bu chòir dhomh a dhèanamh co-dhiù agus rinn mi air Charing Cross gus an turas a thòiseachadh.
Charing Cross – CHX (1864). Le South Eastern Railway, an uair sin le Southern Railway bho 1923
Thagh mi Charing Cross leis gu bheil an stèisean ann an teas mheadhan Lunnainn. B’ e an Charing Cross tè de na h-Eleanor Crosses a thog Rìgh Eideard I Shasainn gus a bhean Eleanor a chomharrachadh. Nuair a chaochail i ann an meadhan Shasainn ann an 1294, thog an Rìgh crois anns gach àite far an do laigh a ciste-laighe aice air an t-slighe air ais gu Abaid Westminster.
Chaidh a’ chrois a sgrìos le Crombail fo lagh leis an ainm inntinneach An Ordinance for the utter demolishing, removing and taking away of all Monuments of Superstition or Idolatry, agus às dèidh ath-stèidheachadh na Monarcachd, chaidh ìomhaigh de Rìgh Tèarlach I (le a cheann!) a chur na h-àite. Chun an latha an-diugh, tha Ìomhaigh Thèarlaich I a’ comharrachadh meadhan oifigeil Lunnainn.
Dh’fhosgail Stèisean Charing Cross ann an 1864 agus ri a thaobh, chaidh lethbhreac den Charing Cross a thogail a tha nas motha na a’ chrois thùsail.
Tha sealladh àlainn den abhainn agus de mheadhan a’ bhaile bho Charing Cross agus bha mi gu math toilichte a bhith ann oir cha do ghlac mi trèana ann riamh roimhe. Fhuair mi trèana a bha a’ dol gu Dartford. Bu toil leam a dhol gu Stèisean Dartford latha de na làithean oir tha plac ann air àrd-ùrlar a tha a’ comharrachadh far an do choinnich Mick is Keith sna Rolling Stones an toiseach. An-diugh, ge-tà, cha robh tìde agam agus cha deach mi ach air turas gu math goirid gu Waterloo East.
2.Waterloo East– WAE (1869). Le South Eastern Railway, an uair sin le Southern Railway bho 1923 (Airson Waterloo – WAT [1848], le London and South Eastern Railway, an uair sin le Southern Railway bho 1923)
Tha stèisean Waterloo air leth ainmeil – agus air leth trang. ‘S e an stèisean as motha ann am Breatainn a th’ ann agus chaidh mi ann tron bhràthair bheag aige – Waterloo East – stèisean co-cheangailte ris le slighe-coiseachd – ann an dòigh tha e caran coltach ri Glasgow Central Low Level – ach a-mhàin gu bheil e nas àirde na am prìomh stèisean.
Is e an rud as annasaiche gu bheil Stèisean Waterloo East caran coltach ri stèisean dùtchail seach stèisean ann an teas-mheadhan Lunainn, le togalach beag snog.
Choisich mi an uair sin a-steach gu Waterloo fhèin far a bheil goireasan gu leòr ann de gach seòrsa agus 22 àrd-ùrlaran.
Leis a sin, chaidh mi air ais gu Waterloo East airson a dhol air adhart dhan ath-stèisean – London Bridge.
3. London Bridge – LBG (1836), Le London and Greenwich Railway. London and Croydon Railway/London and Brighton Railway/South Eastern Railway, an uair sin le Southern Railway bho 1923
Is e Drochaid Lunnainn an terminus as sìne ann an Lunnainn ach ann an dòigh, is e an terminus as ùire a th’ ann cuideachd! B’ àbhaist dhan stèisean a bhith car coltach ri Margadh an Fheòir ann an Dùn Èideann – uamhasach trang agus uamhasach cudromach ach caran grod agus fada ro bheag. Coltach ri Margadh an Fheòr fhèin, rinneadh ath-sgeadachadh air an stèisean bho chionn ghoirid agus tha e a-nis tòrr nas motha agus tòrr nas spaideile.
Feumaidh mi a ràdh ge-ta, ged a tha e spaideil is tòrr nas fheàrr na bha e, chan eil dad eachdraidheil air fhàgail ann agus tha e a’ faireachdain caran clionaigeach agus gun anam. ‘S e àite airson a bhith a’ glacadh trèana a th’ ann seach stèisean mar St Pancras no King’s Cross far a bheil e tlachdmhor dìreach a bhith ann.
Às dèidh dealbh no dhà, bha an t-àm ann a dhol thairis air an àbhainn a-rithist gu Cannon Street.
4. Cannon Street – CST (1866), le South Eastern Railway, an uair sin le Southern Railway bho 1923
Chan eil ach mu mhìle ann gu Cannon Street ach chithear seallaidhean sgoinneil de mheadhan Lunnainn – Drochaid an Tùir, Àrd-eaglais Phòil is eile. Coltach ri Charing Cross, chaidh togalach oifisean a thogail os cionn stèisein Cannon Street – ach eu-choltach ri Charing Cross, cha do dh’fhàg iad rùm gu leòr airson nan trèanaichean! Tha mullach an stèisean gu math ìosail agus tha an t-àite ro bheag agus ro dhorcha. Bhon taobh a-muigh cuideachd tha coltas bloc oifis ann seach stèisean mòr eachdraidheil.
Leis a sin, fhuair mi an trèana air ais gu Drochaid Lunnainn airson a dhol air adhart dhan ath-stèisean.
5. Blackfriars – BFR (1864), le London, Chatham and Dover Railway, an uair sin le Southern Railway bho 1923
Tha stèisean Blackfriars caran neònach oir tha an stèisean air fad air drochaid thairis air an Thames. Faodaidh tu a dhol a-mach no a-steach dhan stèisean air gach taobh cuideachd – air Sràid na Banrigh Bhictoria aig tuath no air an South Bank aig deas.
Tha pannalan dealanach air mullach an stèisein a tha a’ cruthachadh dealain dhan stèisean air fad agus tha seallaidhean sgoinneil den abhainn ann cuideachd.
Tha sinn uile air cluinntinn mu Chrossrail (no “the Elizabeth Line” mar a chaidh a chur air) – loidhne spaideil ùr eadar iar agus ear, agus tha Blackfriars aig cridhe loidhne Thameslink a tha a’ ceangal tuath is deas san aon dòigh agus a dh’fhosgail ann an 1988.
Ann an dòigh, tha Blackfriars coltach ri London Bridge – chaidh ùrachadh chun na h-ìre is nach eil mòran eachdraidh air fhàgail – ach aig an aon àm, is toil leam e.
6. St Pancras – STP (1868), le London, Chatham and Dover Railway, an uair sin le London, Midland and Scottish bho 1923
An uair sin, ghlac mi an trèana air Thameslink airson an turais ghoirid gu St Pancras Eadar-nàiseanta.
Coltach ri Blackfriars agus London Bridge, chaidh St Pancras a sgeadachadh gu mòr beagan bhliadhnaichean air ais. Eu-choltach ris an dà stèisean sin, ge-tà, chaidh a dhèanamh ann an dòigh a chùm na rudan a bha math mun t-seann thogalach ach a thug piseach mhòr air cuideachd.
Thug an neach-naidheachd rèile Christian Wolmar “Cathedrals of Steam” air mòr-stèiseanan Lunnainn agus is dòcha gur e St Pancras an togalach as eaglaiseil agus as fheàrr a-mach asta uile.
B’ àbhaist do St Pancras a bhith mar phrìomh terminus airson trèanaichean às na Midlands ach b’ àbhaist dha a bhith gu math salach is dòrcha agus bha grunn mholaidhean ann gus an stèisean a dhùnadh is na trèanaichean a ghluasad gu Kings Cross is Euston.
Aig a’ cheann thall, chaidh an stèisean, a’ gabhail a-steach an taigh-òsta spaideil, a chumail agus ath-sgeadachadh mar therminus airson HS1 – an loidhne dhan Channel Tunnel. Tha bùithtean agus taighean-bidh sgoinneil ann agus ’s e an seòrsa àite a th’ ann far an rachadh tu fiù’s mur a robh thu gu bhith a’ dol air an trèana. Ma tha thu a’ tighinn no a’ falbh à Sasainn, tha e tòrr nas fheàrr na port-adhair.
Intermission!
Bha e mu mheadhan latha agus mar sin, bha an t-àm ann airson rudeigin ri ithe agus rud beag obair planaidh.
Thug mi a-mach an clàr-ama agam, atlas nan rathaidean-iarainn agus am fòn agam. Tha cùisean a’ fàs gu math doirbh às dèidh nan stèisesanan seo oir tha na ceanglaichean nas doirbhe is nas toinnte.
Tha e caran doirbh a dhol gu Marylebone bho na termini eile air trèanaichean mainline. B’ e am plana agam a dhol gu West Hampstead Thameslink agus an uair sin coiseachd gu West Hampstead (Overground) agus an trèana fhaighinn às a sin gu Williesden Junction, bho Williesen Junction gu Wembley Central agus an uair sin a’ coiseachd gu Wembley Stadium airson na trèana gu Marylebone.
Bha trioblaidean ann leis an Overground agus thug mi sùil air làrach-lìn TfL gus dearbhadh gun robh na trèanaichean fhathast a’ ruith. Bha iad agus mar sin, às dèidh biadh, chaidh mi air ais gu St Pancras agus ghlac mi an turas gu West Hampsted Thameslink.
Às dèidh dhomh coiseachd gu West Hammpsted (Overground), ge-tà, bha na shutters sìos agus fhuair mi a-mach gun deach na trèanaichean uile a chur dheth mar thoradh air trioblaidean siognalaidh beagan mhìonaidean ro làimh.
Mar sin, bha agam ri dhol air trèana tiùb airson a’ chiad turas den latha. An àite a bhith a’ dol fad na slighe gu Marylebone, chaidh mi gu Wembley Central air a’ Bhakerloo Line agus an uair sin, rinn mi air stèisean Wembley Stadium.
Gu mì-fhortanach, mar thoradh air stàilcean an latha roimhe agus obair air an loidhne, cha robh ann ach aon trèana gach uair a thìde agus bha mi dìreach air tè a chall. Gu fortanach, bha deagh leabhar agam – leabhar cò-rinn-e stèidhichte ann an taobh tuath na Cuimrigh. Leis gur e stèisean Wembley Stadium a bh’ ann, bha mi a’ smaoineachadh air Live Aid, consairt Cuimhneachaidh Freddie Mercury agus Keith Moon – a rugadh ann am Wembley. Rinn mi caraid cuideachd – calman!
Stèisean Wembley Stadium
Chaidh an tìde seachad gu luath agus chan fhada gus an robh mi air an Clas 165 Networker gu Marylebone.
7. Marylebone – MYB (1899), Great Central Railway an uair sin London and North Eastern Railway bho 1923.
‘S e stèisean gu math beag a th’ ann an Marylebone – mun aon mheud ri Inbhir Nis. Seo an dàrna terminal as lugha ann an Lunnainn.
B’ àbhaist do Mharylebone a bhith na stèisean aig an Great Central – prìomh loidhne a ruith bho Sheffield gu Nottingham – Leicester – Lunnainn. Chaidh an loidhne air fad a dhùnadh eadar 1966 agus 1969 agus cha robh air fhàgail an uair sin ach seirbheisean coimiutair gu Aylesbury, High Wycombe agus Banbury.
Mar sin, gach turas a smaoinicheas mi mu Stèisean Marylebone, smaoinichidh mi air Marillion oir ’s ann a Aylesbury a tha iad.
Leis nach robh ann ach seirbheisean ionadail, bha BR airson an stèisean a dhùnadh. Bha iad am beachd a reic airson a chleachdadh mar stèisean bhusaichean. Gu fortanach, chaidh ìrean cleachdaidh nan seirbheisean suas gu mòr agus chaidh an stèisean a shàbhaladh. San latha an-diugh, tha seirbheisean a’ ruith bho Mharylebone gu Oxford is Birmingham cuideachd.
Tha mi den bheachd gur e stèisean fìor mhath a th’ ann – chan eil e ro mhòr agus tha e fhathast anns a’ chruth traidiseanta aige – ach tha e a’ coimhead cha mhòr ùr. Ann an leabhar a leugh mi bho chionn ghoirid, ge-ta: London’s Railway Termini: Photographs at the end of the Line le Nixon agus Lloyd, rinn iad comas eadar Marylebone agus Blancmange! Chan eil mi buileach cinnteach carson – cha robh coltas ro bhlancmangeach air idir nam bheachd…
Fhuair mi cofaidh agus rinn mi air an tiùb (mar thoradh air na trioblaidean leis an Overground) airson turas goirid air a’ Bhakerloo gu Paddington.
8. Paddington – PAD (1838), Great Western Railway
Tha stèisean Paddington dìreach àlainn agus chan fhada bho chaidh a sgeadachadh ann an dòigh a chuir eachdraidh agus an latha an-diugh ri chèile gu math. Seo cridhe a’ Great Western le trèanaichean a’ dol gu àiteachan air a bheil mi gu math dèidheil – a’ Chòrn agus taobh deas na Cuimrigh am measg tòrr àiteachan eile. ‘S ann às a seo a tha an Heathrow Express a’ fàgail cuideachd.
Tha rud no dhà eile ann a tha inntinneach cuideachd – ìomhaigh Paddington Bear, agus an Saighdear gun Ainm. A bharrachd air sin, chaidh an gaisgeach Èirinneach Michael Davitt a chur an greim leis a’ Phoileas ann an Stèisean Paddington ann an 1870.
Gu fortanach, cha deach duine sam bith a chur an greim an-diugh agus bha mi saor airson cumail a’ dol dhan ath stèisean – Liverpool Street.
Bha mi gu bhith a’ dol ann air loidhne nach robh ann an turas a bha mi ann an Lunnainn – an Elizabeth Line. Tha an loidhne seo a’ dol bho iar gu ear tro mheadhan Lunnainn agus a’ ceangal cuid de na stèisean as cudromaiche.
Tha an Elizabeth Line gu math spaideil is fìor luath – ach feumar a ràdh nach eil mòran ri fhaicinn leis gu bheil e ann an tunailean tro mheadhan a’ bhaile.
Chan fhada gus an robh mi ann an Liverpool Street.
9. Liverpool Street – LST (1874), le Great Eastern Railway an uair sin le London and North Eastern Railway bho 1923
Gu mì-fhortanach, chan fhaca mi ach taobh a-muigh an stèisein oir bha an stèisean air fad agus na loidhnichean Overground co-cheangailte ris uile dùinte airson obair innleadaireachd. Às dèidh dhomh dealbh a thogail, rinn mi air Moorgate.
Mar thoradh air na trioblaidean leis na seirbheisean rèile, chaidh mi gu Moorgate air chois.
10. Moorgate- MOG (1865), le Metropolitan Railway an uair sin le London Underground
‘S e Moorgate an terminus as lugha ann an Lunnainn. Tha e a’ frithealadh diofar bhailtean ann an Hertfordshire: Hertford, Welwyn Garden City, Stevenage agus Letchworth.
Tha eachdraidh inntinneach aig an stèisean – b’ àbhaist dha a bhith aig ceann meur-loidhne à Farringdon a tha a-nis air dùnadh agus a bharrachd air sin, cha robh ann ach seirbheisean London Undergroundl Tha an stèisean air na loidhnichean Metropolitan, Hammersmith is City, Circle agus Northern.
A bharrachd air seo, bha meur-loidhne aig an Underground – the Northern line (Highbury Branch) a bha a’ ruith eadar Moorgate agus Finsbury Park (gu 1964) agus Drayton Park (às dèidh 1964). Bha tubaist uamhasach air an loidhne seo ann an 1975 anns an deach 43 duine a mharbhadh. Chaidh an loidhne seo, ris an canar the Northern City Line, a ghabhail thairis le BR ann an 1976 agus chaidh an loidhne ath-cheangail ri Finsbury Park agus leis an lìonra nàiseanta. Sin as adhbhar gu bheil Moorgate air a mheas mar therminus Lunnainneach.
Cha robh mòran ri fhaicinn ann am Moorgate – tha e fon talamh is dorcha gun ghoireasan is mar sin, ghlac mi an trèana agam gu Finsbury Park – far an do rugadh John Lydon bho na Sex Pistols!
11. King’s Cross- KGX (1852), le Great Northern Railway an uair sin le London and North Eastern Railway bho 1923
Bha rudan fuar is dorcha ann an Finsbury Park agus mar sin, cha b’ e ruith ach leum dhomh an trèana agam gu King’s Cross a ghlacadh.
Tha cuimhne agam air King’s Cross bho chionn 25 bliadhna agus bha e gu math grod aig an àm is bha an àite timcheall air gu math robach cuideachd. Chaidh an stèisean a sgeadachadh bho chionn beagan bhliadhnaichean agus tha e a-nis gu math àlainn. Tha an sgìre air an taobh a-muigh tòrr nas fheàrr a-nis cuideachd.
Stad mi ann airson rudeigin ri ithe, a’ coimhead mun cuairt aig an togalach àlainn agus an uair sin, choisich mi dhan stèisean mu dheireadh den latha – Euston.
12. Euston- EUS (1837), le London and Birmingham Railway an uair sin le London Midland and Scottish bho 1923
Choisich mi gu Euston leis gun robh na seirbheisean Overground a-mach à Euston dheth airson an latha – ach cha robh sinn gu diofar oir chan eil e ach mu 5 mionaidean air falbh air chois.
Ann an dòigh, tha Euston na eisimpleir den a h-uile rud a bha cearr air àiltireachd agus planadh còmhdhail anns na 1960an. Chaidh an togalach thùsail a leigeil agus chaidh togalach ùr grannda a chur na àite, le barrachd cuideam air bùithtean na air na trèanaichean – a tha ann am basement gu math dorcha grannda. Bha na stèiseanan Bhictorianach nan “Àrd-eaglaisean Smùid”, ach tha na stèiseanan mar seo bho na 1960an a’ sealltainn gun robh daoine an dùil gum biodh an t-àm ri teachd coltach ri Comar nan Allt no Milton Keynes le togalaichean grannda utilitarian. Ged a mhair na h-Àrd-eaglaisean smùid còrr is 150 bliadhna, tòrr aca ann an cruth nach deach atharrachadh cus, bha e follaiseach taobh a-staigh 15 bliadhna gun robh togalaichean mar Euston feumach air ùrachadh mòr mar-thà is nach eil daoine idir cho deidheil orra ’s a tha iad air na togalaichean nach deach “ùrachadh”. Saoil an tig piseach air Euston nuair a thèid HS2 fhoillseachadh?
Agus ged is e an aon rud a tha math mu Euston gu bheil tòrr bhùithtean is taighean-bìdh ann, tha a’ mhòr-chuid aca dùinte mar thoradh air obair sgeadachaidh aig an àm seo is mar sin, chaidh mi gu taigh-seinnse faisg air làimh airson deochag fhad ’s a bha mi a’ feitheimh ris an trèana dhachaigh.
Air a’ chuspair sin, nam b’ urrainn dhomh rud atharrachadh mu na stèisean mòra, chuirinn barrachd goireasan ann airson daoine a tha ann air an oidhche – daoine a tha a’ feitheimh airson trèanaichean eadar-chathrach às dèidh 10f nuair a tha cha mhòr a h-uile rud dùinte. Tha First Class Lounges agus Sleeper Lounges ann, ach bhiodh e math nam biodh cuid de na taighean-bìdh fogsailte na b’ anmoiche no nam b’ urrainn dhut beagan a phàigheadh airson faighinn a-steach gu lounge fiu ’s mur a robh tiocaid 1d class agad. Ma tha trèanaichean is pleanaichean gu bhith co-ionann, tha e cudromach gum bi cothrom agad suidhe sìos ann an àite blàth sàbhailte agus is dòcha beagan obrach a dhèanamh fhad’s a tha thu a’ feitheimh ri trèana air an oidhche.
Aig 10:30. chaidh sinn a ghairm air bòrd na trèana-caidil agus aig 11:40, bha sinn air an t-slighe air ais a Ghlaschu. An turas seo, chaidil mi gu math.
An Cadalaiche – a’ bòrdadh ann an Euston
And here’s two I made earlier –
13. Fenchurch Street – FST (1841), le London and Blackwall Railwayan uair sin le London Midland and Scottish bho 1922
Nis, chì sibh nach eil ach 12 stèiseanan an seo – mar thoradh air na trioblaidean le obair innleadaireachd agus duilgheadasan siognalaidh, rinn mi dà de na stèiseanan air an dà latha roimhe. Bha mi ann am Fenchurch Street air a’ chiad latha agam ann an Lunnainn is mi a’ tilleadh bho Southend-on-Sea. B’ e am plana agam a dhol eadar Liverpool street agus Fenchurch Street, taobh Barking ach leis gun robh Liverpool Street dùinte, cha ghabhadh e dèanamh.
Cha robh mi riamh ann am Fenchurch Street roimhe agus bha mi riamh airson a dhol ann, ach feumar a ràdh nach eil an stèisean ro mhath. Tha e a’ coimhead fìor mhath bhon taobh a-muigh ach air an taobh a-staigh, tha e gu math beag agus chan eil mòran ann. Tha e gu math dorcha cuideachd.
13. Victoria – VIC (1860), le London and Blackwall Railway uair sin leis an Southern Railway bho 1922
Bha mi ann an Waterloo airson mo thuras Routemaster is mar sin, nuair a thill mi dhan stèisean, shaoil mi gun tòisichinn mo thuras gu gach terminus tràth. Cha deach ro mhath dhomh. Is e an dòigh as fhasa eadar Bhatairliù agus Bhictoria a bhith a’ dol gu Clapham Junction agus an uair sin air adhart gu Bhictoria. Nuair a ràining mi Clapham Junction, ge-tà, bha na seirbheisean uile gu Waterloo. Mar sin, ghlac mi an trèana air ais gu Vaxhall agus an Underground gu Victoria.
‘S e stèisesan mòr eile a th’ ann an Bhictoria, le gu leòr goireasan agus bùithtean, agus is ann às a sin a tha na trèanaichean gu Port-adhair Gatwick a’ falbh.
Abair turas! Chunnaic mi tòrr de Lunnainn a bharrachd air na trèanaichean is stèiseanan uile.
Dh’fhaighinich caraid ro làimh de chosgadh splaoid nan termini. Thug mi sùil air a’ chunntas Oyster agam agus uile gu lèir, chosg e ….. £11.10. Cha robh sin dona airson 14 tursan trèana agus 3 tursan bus!
Dh’fhosgail rathad-iarainn glèidhcte fìor neo-àbhaisteach ann an Lunnainn air 2017 agus bha mi riamh airson a dhol ann.
(San dol seachad, ’s e bliadhna mhath bh’ ann a th’ ann an 2017 a chionn ’s gun tàinig an clàr seo le Hawkwind a-mach – is dòcha an clàr as fheàrr riamh!)
Co-dhiù, meanwhile back at the ranch, fhuair mi cothrom a dhol air an loidhne bheag sgoinneil seo – Mail Rail – mu dheireadh thall san Dùbhlachd mar phàirt den t-safari rèile agam gu tòn Shasainn.
Beagan eachdraidh an toiseach. Bha trioblaid aig Oifis a’ Phuist aig toiseach na 20mh linn – bha na rathaidean ann am meadhan Lunnainn cho fìor làn is gun robh e a’ cur maill air seòrsachadh agus lìbrigeadh a’ phuist.
Gus seo a chur ceart, thog iad rathad-iarainn beag fo-thalamh eadar na diofar ionadan puist agus stèiseanan mòra.
Dh’obraich an loidhne bheag, chaol-ghèidse, dhealanach sgoinneil seo gu cruaidh eadar 1927 agus 2003 eadar Whitechapel agus Paddington – 6.5 mile uile gu lèir.
Ged a dhùin an loidhne aig tòiseach an 21mh linn mar thoradh air atharrachaidhean ann an gnìomhachas a’ phuist, chaidh a cur ann am mothballs agus chaidh pàirt dhìth – cearcall ann am Mount Pleasant- ath-fhosgladh mar phairt de thaigh-tasgaidh a’ phuist.
Tha fèill mhòr air tiocaidean airson Mail Rail agus bha e ro thrang a h-uile turas a bha mi gu bhith ann an Lunnainn roimhe gus tiocaidean fhaighinn ach bha mi fortanach an turas seo.
Nis, cha robh na trèanaichean tùsail airson daoine idir – dìreach airson post – agus mar sin, tha na tunailean gu math gu math beag – tòrr nas lugha na tiùb Lunnainn no fiù’s subway Ghlaschu. Gu dearbha, nuair a dhùin an loidhne, bha moladh ann gun rachadh slighe baidhseagail a chur na h-àite ach ’s ann nach eil na tunailean mòr gu leòr fiù’s airson sin.
Mar sin, tha na trèanaichean beag biodach. Ged nach eil mi ach 5’11’’, bha agam ri cromadh agus bha agam ri mo chasan a chur gu taobh airson a dhol a-steach dhan trèana. Cha do chuir seo cus dragh orm, ach chunnaic mi fear eile a dhiùlt a dhol air an trèana le a theaghlach – ged a bha tiocaid aige – mar thoradh air claustrophobia. Cha mholainn Mail Rail do dhuine sam bith aig a bheil eagal ron dorchadas no ro àiteachan beaga – ach còrdaidh e glan ri duine sam bith eile.
Tha dà thrèana aig Mail Rail a chaidh a thogail a dh’aona-gnothach airson luchd-turais: tè uaine is tè dhearg.
Mairidh an turas mu 15 mionaidean leis an trèana a’ dol caran luath tro na tunailean agus a’ stad anns na stèiseanan. Tha aithris-claisneachd ann bho fhear a bha ag obair air an rathad-iarainn fad fichead bliadhna agus anns na stèiseanan, tha dealbhan agus bhidiothan gam pròiseactadh air a’ bhalla. Chòrd an turas rium gu mòr – an dà chuid mar trainspotter agus mar chuideigin le ùidh mhòr ann an eachdraidh.
Às dèidh an turais, tha taigh-tasgaidh ann mun rathad-iarainn agus mu phost air na rathaidean-iarainn san fharsaingeachd.
Seann thrèanaichean Mail Rail
Ma cheannaicheas tu tiocaid airson Mail Rail, gheibh thu a-steach gu Taigh-tasgaidh a’ Phuist air taobh eile an rathaid saor is an-asgaidh.
‘S e taigh-tasgaidh beag snog a th’ ann le eachdraidh a’ phuist bho na meadhan aoisean chun an latha an-diugh. Am measg rudan eile, tha Bus Puist ann coltach ris na busaichean a b’ àbhaist a bhith aca air a’ Ghàidhealtachd agus ann an sgìrean dùthchail eile.
Às dèidh cofaidh luatha is turas timcheall air an taigh-tasgaidh, rinn mi air meadhan a’ bhaile airson turas air Routemaster.
Thàinig na Heritage Services le Routmasters aig Transport for London gu crìch aig àm a’ ghlasaidh-sìos. Gu fortanach, tha companaidh ùr, Londoner Buses a’ ruith seirbheisean Routemaster gach latha do luchd-turais, eadar Stèisean Waterloo agus Picadilly Circus taobh Trafalgar Square. Is math gu bheil iad air ais, oir chan e turas gu Lunnainn a bhiodh ann gun cothrom a dhol air bus Lunnaineach ceart!
Routmaster – dè cho Lunnainneach ’s a tha sin!
Ceàrnag Trafalgar
Mus deach mi dhachaigh dhan taigh-òsta agam, chaidh mi air turas air an loidihne tiùb as fheàrr leam – an Waterloo and City.
An Drèana – The Waterloo and City Line
An uair sin, bha an t-àm ann a dhol air ais dhan taigh-òsta oir bha cnatan sgriosail orm agus bha latha mòr gu bhith agam an ath-latha oir bha mi ag amas air tadhal air gach terminus rèile ann an Lunnainn ann an latha.
