Dealbh-èibhinn: Peabar ⁊ Curran

Le

‘S e dealbh-èibhinn saor a th’ ann am Peabar ⁊ Curran a tha freagarrach do gach aois agus nochdaidh eapasod ùr mu gach dàrnacha mìos. ‘S e fear-ealain Frangach David Revoy a tha san ùghdar is tha e ’ga thabhann an-asgaidh fo cheadachas Creative Commons Attribution 4.0. Cha ghabh an t-ùghdar ach ri tabhartasan saor-thoileach mar thuarastal.

Source: Fòram na Gàidhlig


Tadhail air Fòram na Gàidhlig – Naidheachdan / News

Powered by WPeMatico

Dìleab Falaichte Chlaschu

Le Alistair Paul

Tha rudeigin grànnda a’ tathaich ann am faileasan eachdraidh Ghlaschu.

Glaswegian, no Weegie mar a chanas muinntir an àite fhèin e. Sin cò mise. Bha mi riamh moiteil gur ann às baile mòr na smùide a bha mi oir nam cheann b’ e àite a bha air a dhlùth cheangal le buadhan ionmholta. Baile le freumhan sa chlas obrach a thogadh air saothair ar sinnsearan; nach e sin Glaschu? Baile a tha làn daoine le deagh-ghean is fealla-dhà daonnan deiseil air am beòil. ”S iad na daoine a’ nì Glaschu,’ no ‘Glasgow smile’s better,’ mar a chanas an sanasachd. Tha mo shinnsearachd fhèin mar shamhla air dualchas a’ bhaile is iad an sàs ann an togail shoithichean is mèinnearachd. Sin co-dhiù an seanchas a chaidh a thoirt dhomh is mi a’ fàs suas.

Cha robh adhbhar agam teagamh a chuir san teachdaireachd bhlàth, chofhurtail seo oir, gu simplidh, chòrd e rium. Ach, o chionn beagan bhliadhnaichean, tha e air a bhith a’ drùidheadh a-steach orm gu bheil taobh eile aig sgeul Ghlaschu; taobh nach eil a cheart cho càilear. Bha rudeigin grànnda a’ tathaich an sin sna faileasan eadar ar n-eachdraidh aithnichte. Tha ainm aig an rud sin; tràilleachd. Thàinig an t-àm nuair nach b’ urrainn dhomh dearmad a dhèanamh air tuilleadh nan robh mi airson fios ceart a bhith agam air cò às an tàinig mi. Cho luath ’s a dh’fhosgail mi mo shùilean bu lèir dhomh gun robh am fianais air a bhith aig bàrr mo shròine fad na h-ùine. Tha e air a sgrìobhadh anns na h-ainmean-àite leithid Jamaica Street, Virginia Street is Tobago Street. Tha e ri fhaicinn sna h-ìomhaighean is na h-aitreabhan a thog na duine a bha an sàs ann am malairt thràillean leithid an taigh mòr a thog an tighearna tombaca William Cunninghame a tha a-nis na dhachaigh do Ghailearaidh na Nua-ealaine ann an Ceàrnag an Royal Exchange. Innsidh an teachdaireachd sgrìobhte air an ìomhaigh aig John Moore ann an Ceàrnag Sheòrais dhut gun deach a thogail leis a cho-shoathranaich. Chan innse e dhut mar a chuir e sìos gu cruaidh air ar-a-mach nan tràillean ann an St Kits nuair a bha e na sheanalair an sin.

Ghailearaidh na Nua-ealaine

B’
urrainn dhomh am fianais àicheadh mar a rinn mòran romham le bhith
ag ràdh nach robh am baile againn an sàs gu dìreach ann am
malairt-thràillean aig an aon ìre sa bha can Bristol no Liverpool.
Ach ’s e an fhirinn nach gabh àicheadh gun deach soirbheachas a’
bhaile a thogail air muin na malairt seo. Mus do ghabh marsantan
tombaca Ghlaschu brath air slighean malairt ùra na h-Atlantaig cha
robh ann an Glasgow ach baile beag na ghuraban mun chathair eaglais
is allt a’ Mholendinar. B’ e an saoibhreas ana-cuimseach a thruis
iadsan air taobh thall a’ chuain san 18mh linn a chruthaich
bun-stèidh a’ bhaile mar as aithnichear e san latha an-diugh is a
leig leis fàs gu bhith na dhàrna bhaile dhan impire san 19th
linn.

Ged a chrìon malairt an tombaca ro dheireadh an 18mh linn mhair an dlùth cheangail a bh’ aig Glaschu ri tràilleachd. ‘S iomadh fear às Alba a thug an cothrom airgead math a dhèanamh dha fhèin le bhith ag imrich a-null do dh’Aimeireaga gu bhith na shealbhadair no na mhanaidsear planntachais. An sin bha iad gu bhith air an fheadhainn a bu mhìosa a thaobh droch-dhìol is dubh-shaothrachaidh. Sa chumantas cha mhaireadh tràill ach ceithir bliadhna bhon latha a chaidh e, no i, a dh’obair do mhaighstir Albannach. Cha bu bheag an t-airgead a shruth air ais dhan bhaile ri linn na malairt nimheile seo. B’ e am fear a bu bheartaiche a bha an sàs ann an gnìomhachas an t-siùcair fear Ewing a bhuineadh do Ghlaschu, is rinn companaidhean leithid Tate and Lyle airgead thar tomhais às a’ ghnìomhachas. Sin dìreach da eisimpleir am measg iomadh fear eile.

Ri ùine dhrùidh an t-airgead a-steach do smior a’ bhaile chun na h-ìre ’s gun canadh tu gu bheil e ann an gach breig is clach. Tha e anns na h-oilthighean sna h-eaglaisean againn cho math ris an ailtearachd is na gnìomhasan. Nuair a chaidh mo thogail sa bhaile bha e fiù ’s anns na dòighean smaoineachaidh mu uachdarachd cinnidh is ar n-àite san t-saoghal; ’s dòcha gu bheil fhathast gu ìre. Chanadh cuid nach eil an sgeulachd gu tùr dubhach oir bha Albannaich cuideachd gu mòr an sàs anns an iomairt gus cur às do thràilleachd ach cha tèid aig am beagan dìcheall a bh’ againn aig deireadh linn an uamhais air na rinn sinn mar shluagh roimhe ath-shlànachadh.

Aon uair ’s gun tàinig am mothachadh seo orm cha rachadh agam air a chur dhan dàrna taobh tuilleadh. Ach b’ i a’ cheist; dè dhèanainn leis an eòlas? Ciamar a rèitichinn seo leis an fhèin-aithne a chaidh a thoirt dhomh is mi a’ fàs suas? Leis an fhirinn innse chan eil mi cinnteach. ‘S e an aon rud a tha cinnteach nach gabh an t-àm a chaidh seachad atharrachadh. Ach chan eil sin a ciallachadh nach eil leasanan rin ionnsachadh bho ar n-eachdraidh. Le bhith ag aithneachadh peacaidhean an ama a dh’fhalbh, bidh co-dhiù cothrom againn saoghal nas cothromaiche a chruthachadh san àm ri teachd.

Share


Tadhail air

Powered by WPeMatico

Portraid Teaghlach a’ Mharsanta

Le Alistair Paul

Ann an 1765 chaidh dealbh a pheantadh dhen teaghlach aig a’ mharsanta tombaca
John Glassford. Lorgar fìor bhrìgh na h-ìomhaighe anns na rudan nach fhaicear.

Naoi aodannan aibhseach
Air an aiseig ann am frèam oir
Sùilean nan dubh linneachan
Gun annta fiamh aigne
Ìomhaigh dhachaigheil
A roghnaicheadh dhomh
Tro faileasan fada tìm
Teachdaireachd sheòlta
Aig gach suathadh-bruis mìn

Soirbheachas bheatha
Torrachas: toirbheartas
Saoibhreas: sealbhachas

Ach, cò an sgeul nach deach innse
A tha am falach anns an duibhre?
Co na taibhsean nach do nochdadh
Ag èigheachd gu sàmhach an sgeòil?

Maoidheadh fhiachan is misge
Cagar mnà is cloinne a dh’eug
Cràdh-chaoineadh thràillean
An cuimhne air ìobairt do bhreug

Share


Tadhail air

Powered by WPeMatico

Bàrdachd: Òran Laisgir | Liam Alastair Crouse

Le Liam.Alastair

Seo òran molaidh a rinneadh le Liam Alastair Crouse, a fhuair duais nan sgrìobhadairean ùra airson na bàrdachd ann an 2019. Tha am pìos a’ moladh a’ bhaile Laisgir, faisg air Loch Baghasdail ann an Uibhist a Deas, far a bheil e air a bhith a’ fuireach o 2018. ‘S e baile beag a th’ ann, le aon rathad beag a’ co-shìneadh ris an rathad mhòr agus a’ tighinn gu ceann aig clachan-coiseachd a-null gu Slighe Choinnich (neo an Dràibh mar as fhèarr a dh’aithnichear i), agus ’s dòcha nach saoileadh mòran gur e baile a bhiodh airidh air moladh a th’ ann.

Òran Laisgir

Thig a-nall air a’ chlachan
Gu baile nan cnocan ’s nam bàgh,
Baile Laisgir fo chaol-shràid
Loch Baghasdail air cladach an t-sàile;
Ged nach mòr mo chuid eòlais
Gun chòmhnaidh ach bliadhna no dhà,
Chuirinn rannan gu òran
Gu moladh a bhòidhchead do chàch.

Chì mi ’m Meall Dubh le caoraich
Gan sgaoileadh ’s gan trusadh le cù,
Leum nam feannagan-taomaidh
’S an cìobair gan saodachadh dlùth;
Air an taobh thall tha Pabaigh –
A bha leis na clèirich fad ùin’,
Agus Taobh Deas na Ceòlraidh
A-mach chun an t-Sròim chìte sùil.

Chì mi sgorran Beinn Choinnich
A’ stobadh gu corrach bhon cheò,
Bidh mi meòrachadh daonnan
Air imrich nan daoine fo sheòl,
Dh’fhàg gu deòraidh an dùrachd
Ri dùthaich an dùthchais ’s an òig’ –
Do shliochd Uibhist mar chrùisgean
Tha a’ bheinn ud na iùl dhaibh air chòrs’.

Siud an cala tha sàbhailt’
Gun chunnart ro bhàrcadh nan tonn
Ged a thigeadh an doineann
A ghonadh ’s a chreachadh am fonn
Beag a mhaoidheadh an strùladh
Leis an lùth ga mhùthadh na cheann
Bhiodh na sgothan gan tèarnadh
Ro ghàbhadh na mara ’na greann.

Chì mi eathar na cnàmhlach,
Mar sgàthan air làithean a bhà:
Far an robh uair na bodaich
Sa phort ud le dìcheall na spàirn’
A’ cur tearra air grìosadh
A’ tilleadh gu dìonachd an stràc,
Gu latha bogaidh gach bliadhna
Is saothair an iasgaich gun tàmh.

Far an tàlaidh a’ chuthag
An coilleag an rubha sa Mhàigh;
Far an sealbhaich an dreathan
A’ freastal seang-chòsag nan càrn;
Far an cluinnte am brìdean
A’ bìgeil ’s a’ sgiathlaich mun bhàgh,
’S corra-ghritheach na crùban
A’ rùrach san lìonadh a sàth.

Nuair a thig sochair samhraidh
’S gum buaint’ às an talamh am bàrr,
Saidhbhreas taisgte an earraich
An sreathan gu gorma a’ fàs
Bidh buntàta is uinnean
Is currain bheag’ bhuidhe is càl,
’S sgaoilidh ròsan a’ ghàrraidh
Am fàileadh glan cùbhraidh fo bhlàth.

Share


Tadhail air

Powered by WPeMatico

Mo Mhàthair, Am Madadh-Allaidh

Le Alistair Paul

Sgeulachd Aotrom Mu Throm-Inntinn

Ged nach i mo mhàthair ’s dòcha an tè as fhasa dèiligeadh rithe; aidichidh mi sin; chan eil duine ann as aithne dhomh nach canadh gur e tè inntinneach a th’ innte. Nuair a thig e gu aon is gu dhà cha chrèid mi nach b’ fheàrr leam màthair inntinneach na tè fhurasta. Na tog ceàrr mi; chan e ’s nach canainn gur e deagh-mhàthair a bh’ innte, oir b’ e agus dhomhsa nam òigridh riochdaich i a -huile rud a bu chòir a bhith ann am màthair; blàths, gaol, tèarainteachd.

Agus ’s e sin a th’ ann am pàrant dhuinn nuair a tha sinn òg, nach e; samhla dha na rudan bunaiteach sin? ‘S iongantach mar gur e ar pàrantan na daoine as fhaisge oirnn ach às lugha as fhìosraich dhuinn. Air corra uair gheibhinn plathadh gun robh pearsa a’ tàmh am broinn an t-samhla mhàthaireil. Sin nuair a shuidheadh i le cupan teatha air a beulaibh is i a’ leigeil seachad a h-uallaichean màthaireil tamall beag. Bhiodh i na suidhe casan bac air oiteig na slacs is lèine polo, aodaich a bha san fhasan aig an àm oir b’ e tè a bh’anns mo mhàthair a chùmadh an àirde ri fasan fad a beatha. S’ ainneamh a smogadh i ach aig na tamallan seo lasadh i toitean is dh’èiricheadh na fàinneachan toite às a beul os ar cionn dha na speuran; riombaill an tòir air ainglean. Fhathast nar cuideachd gu fìosaigeach, na h-inntinn bha i a’ siubhal gu làithean a h-òige gan toirt beò às ùr na seanchas. An turas a dhràibhig i bho Thoronto gu New York an am Chevy Bel Air, am partaidh aig a’ flat aig Duke Ellington, an neach-saidheans às an t-Suain aig an robh sùil innte is a dh’ainmich boiteag pharasait às a dèidh. Is beag an t-iongnadh nach do dh’obraich a’ phlòigh sin. Air corra uair shnàigeadh nathair an dròch-chuimnhe às na faileasan a chuir sgleò air an t-seanchas; mar a thàinig sgaradh san teaghalch bheag aice aig àm a’ chogaidh nuair a chaidh ise is a màthair a chur gu tuath bho Lunnainn nam fògarraich cogaidh, is bho seo a-mach mar a thigeadh atharrachadh aithgheàrr air sunnd a màthar; no an droch-dhìol a fhuair i aig an sgoil. Tha e duilich a chreidsinn san latha a th’ann gun rachadh nighneag a casg bho bhith a sgrìobhadh leis a’ chearraig no a cur ann an clas fa leth do chloinn nach seasadh gu dìreach. Ach sin mar a thachair. Stobadh i an toitean aice an uair sin dhan t-soitheach-luaithre a smàladh a cuimhne leis an tombaca.

Seo an nighean dhiùid aonranach a bhiodh air a leantail le cuilean mas fhìor a dh’fhàs gu bhith na h-oileanach dàna ann an Lunnainn agus an uair sin na neach-saidheans ann an Canada. Aon uair ’s gun robh clann aice; sin mise is am bràthair is a’ phiuthar agam; chuir i dùbhlan eile roimhpe is chaidh i an sàs ann a bhith a’ cur air bhonn Comann Nan Cròileagan ann an Alba. Nuair a dh’fhàs sinn suas beagan chaidh i na neach-obrach shòisealta. B’ e tòrrr rudan inntinneach is neo-àbhaisteachd a bh’anns mo mhàthair.

An oidhche ud bha i na madadh-aillidh. Nuair a dh’fhosgail i doras a’ flat bhig aice dhomh anns a’ chomhnaidh dìdeanach dheàrrs a sùilean dearga orm tro doilleireachd na trannsa. Bhoillsg na fiaclan mòra orm gu h-aithgheàrr ’s i a’ dèanamh snodha-gàire rium. Nuair a thionndaidh i gu mo threòrachadh a-steach nochd ceann earbaill bho bonn na dreasa aice is e a’ tulgadh air ais is air adhart. Bhuail e orm cho neònach ’s a bha e a bhith a’ faicinn madadh-allaidh air èideadh an trusgan cailliche.

Thuit i a-steach dhan chathair-uilne aice is ghabh mi fhèin an suidheachan gnàthach agam ri taobh. Bha i a’ sioftadh gu h-an-fhoiseil san t-sèithir, is i a’ feuchainn ri i fhèin a dhèanamh cofhurtail. ‘Earball an donais!’ thuirt i ‘Cho buaireanta ’s a tha e, fhìos agad.’ Air a beulaibh bha an teilidh air mar a bhiodh e fad an t-siubhail. ‘Leig leam coimhead gu deireadh a’ phrògraim is bruidhnidh mi riut an uair sin, a ghràidh.’ Thug i an t-sùil aice a dh’innse dhomh; ‘Na bi ag argamaid rium!’ Bha làn fhìos agam nach robh dòigh air talamh a chuirinn stad oirre bho bhith a’ coimhead gu deireadh Pointless is chaidh mi a-steach dhan mheanbh-chidsin aice gus cupa teatha a dhèanamh dhan dithist againn. Chàraich mi an tè aice ri taobh is theann mi air slupaireachd às an tè agam fhèin.

‘Cus fuaim!. Tha thu a’ dèanamh cus fuaim.’ Thug i sùil orm a bha eagalach a’ toirt grad- shealladh dhomh de na fiaclan biorach aice. Abair deireadh a bhiodh ann; a bhith air d’ithe le do mhàthair fhèin! Co-dhiù cha deach m’ithe oir thill aire mo mhàthar dhan telebhisean. Theann i ri brunndail mu na co-fharpaisich. Cho gòrach ’s a bha iad, cho gòrach ’s a bha an cuid aodaich, cho gòrach ’s a bha na ceistean, cho gòrach ’s a bha na preasantairean. Cha robh teagamh gun robh rudeigin a’ cur oirre. Mu dheireadh cha sheasadh i na b’ fhaide ris a’ ghòrachd is chuir i dheth am bogsa.

B’ e faochadh a bh’ann dhomh gun robh smig aotrom oirre is gleans aighearach na sùilean nuair a thionndaidh i rium an turasa.

‘An do dh’innis mi dhut gu bheil mi air a dhol nam mhadadh-allaidh?’ thuirt i rium.

‘Mhothaich mi dha sin.’

‘Ciamar a thug e cho fada dhomh m’ ainmhidh spioradail fhaighinn aig sealbh a tha brath. Ach seo mi a-nis. Dè do bheachd uh?

‘Cha do bhean thu ri do thì. Bidh i a’ fàs fuar.’ Thuirt mi rithe gu meata ‘An cuir mi sa mhicrowave i?’

Na bi cho amaideach! Am faca tu a-riamh madadh-allaidh ag òl tì?

Bha greis de shàmhchair ann eadarainn a chaidh a’ lìonadh le gearanan an t-seann bhoiler anns a’ phreas.

‘S e Bob as coireach.’

‘Bob?’

‘Seagh Bob. Is esan mo sheuman.’

‘Seuman?’

‘Aig na clasaichean, fhìos agad. Clasaichean spioradalachd. An tuirt mi riut gu robh mi a’ dol do na clasaichean sin; aig Partick Burgh Halls? Gach feasgar Dihaoine. Thuirt Bob; duine gasta a th’ ann; rium gun robh fìos aige bhon chiad triop a thachair sin ri chèile gur e seuman a th’ annam cuideachd, sin nan cuirinn eòlas air m’ ainmhidh spioraid. Sin an seòrsa duine a th’ ann, duine lèirsinneach. Duine cho laghach sa ghabhas. Agus bha e ceart.’

Bha i air leumadh gu a casan is bha i a’ spaidsearachd air ais is air adhart, air ais is airdhart.

‘Tha mi air a bhith a’ deànamh tòrr leughaidh; mu spioradalachd is a lethid. Tha ainmhidh spioradail aig gach uile duine. Bidh fear agads. ‘S còir dhomh am boiler buaireanta sin a chàradh. ‘S doch’ gun sgrìobh mi fhèin leabhar; eachdraidh beatha a bhios ann; Mo Bheatha mar Mhadadh-Allaidh. Rudeigin mar ‘Tha Fhìos Agam Carson a Nì am Madadh-Allaidh Saor Ulfhart’, ‘Fèin-Eachdraidh de Mhadadh X’, ‘Thugad am Madadh-Allaidh!’ Cuiridh mi fòn dhan phlumair sa mhadainn, Trobhad; tha rudeigin agam ri sealltainn dhut!’

Chaidh i a-null gu doras a’ chidsin is thug i spìonadh dhan làmhrachan ga fhòsgladh. An àite a’ chidsin bhig, bhìodaich leis na cupannan-tì san t-sinc is an dinnear aice deiseil air a’ chunntair is còmhdach cling film air b’ e raon mòr farsaing feurach a bha far comhair is a e na shìneadh gach taobh dhinn chun na fàire. Thug mo mhàthair leum aiste is sin i na deann ruith thairis air an raon is mise air a tòir a’ feuchainn ri cumail suas rithe. Bho àm gu àm stadadh i, ach mun robh anail agam nam uchd sin i air falbh a-rithist. Thàinig sin an uair sin gu coille. Ged a bha mo mhàthair a-nis fada air thòiseach orm ghlacadh mo shùil aiteal dhen fhaileas aice eadar na craobhan is chluinnin bragail briseadh nan geug is mar sin chaidh agam air a leantainn air èiginn. Shiubhail sinn mòinteach is shiubhail sinn cladach is thàinig sinn gu beinn. Aig mullach na beinne stad mo mhàthair mu dheireadh thall.

Bha i na seasamh gu direach beagan astar bhuam is i air a soillearachadh an aghaidh an speura ghuirm. Thòc a broilleach is leig i donnal aiste a bha eagalach is a chuir crith san talamh fomham.

‘Leumsa sin!’ Bha i a’ sìneadh a làmh thar a’ mhòinteach a laighe foidhpe is an cuan farsaing a laighe romhmpe. ‘Uile! ………. Ach; am faic thu e?’

Bha mi ri taobh a-nis ach cha robh de dh’anail agam nam uchd a leigeadh leum freagairt a thoirt dhi. Bha sgothan a’ cruinneachadh air an fhàire is na faileasean aca a’ cluich air uachdar na mara. Mhothaich mi gun robh sùilean mo mhàthar dian-ghlachte leis na faileasan sin ’s iad gan leantainn gu frionasach.

‘Am faic thu e? An rud a tha mi a’ lorg?’

Thàinig sgleò na sùilean. ‘Tha mi rud beag sgìth.’ thuirt i. ‘Cha chreid mi nach gabh mi cupa tì a-nis’

Thionndaidh i is i a’ cur cùl ri beinn is mòinteach is muir is thill i dhan t-seòmar-suidh. Chuir mi air a’ choire is ghlan mi aon de na cupannan san t-sinc. Nuair a thill mi dhan t-seòmar -suidhe fhuair mi boireannach an-fhann na sìneadh an sin is an teilidh air gu h-àrd. Cha robh sgeul air cluasan fada no fiaclan biorach no earball a chuireadh dragh oirre.

Chàrich mi an ti aice ri taobh is pòg air a gruaidh. Rinn mi gus falbh.

‘Mus fhalbh thu a ghràidh’ thuirt i ‘an dùin thu doras a’ chidsin? Tha oiteag fhionnar a’ tighinn troimhe’.

 

Share


Tadhail air

Powered by WPeMatico

An Dearbhair Beag ann am MacOS

Le Crìstean MacMhìcheil

Tha an Dearbhair Beag ’na dhearbhair-litreachaidh a tha stèidhichte air stòr-dàta nam faclan a tha san Fhaclair Bheag agus is esan an dearbhair as motha a tha ri fhaighinn aig an àm seo. Tha e air a fhilleadh ann an tionndaidhean Gàidhlig de na prògraman LibreOffice, OpenOffice agus Firefox o thùs. Is e adhbhar am post seo ge-tà sealltainn dhut mar a ghabhas a chleachdadh le taghadh nas fharsainge de phrògraman ann am MacOS.

Leugh an còrr de “An Dearbhair Beag ann am MacOS”